Tương lai của AI sáng tác và con người sáng tác

Ngoảnh nhìn lại đêm tranh luận về viết lách bằng AI vào mùa xuân năm 2025, bỗng thấy nó cứ như một truyện dụ ngôn thu nhỏ của thời kỳ chuyển mình của văn minh.

I. Sự tiến bộ và tác động của sáng tác bằng AI

Quách San: DeepSeek, tức “Tìm kiếm sâu”, với tư cách là một mô hình ngôn ngữ lớn do Trung Quốc phát triển, ngay từ khi ra đời đã thu hút sự quan tâm rộng rãi. Kể từ khi xuất hiện vào tháng Giêng năm nay, các tác phẩm văn học do AI tạo ra như thơ ca, tản văn… đã được lan truyền rộng rãi trên mạng, còn những cuộc thảo luận xoay quanh việc liệu AI có thể vượt qua, thậm chí thay thế con người trong viết lách hay không ngày càng trở nên sôi nổi. Hai thầy Vương Uy Liêm và Trần Thu Phàm đều từng giảng dạy tại trường đại học. Thầy Uy Liêm dạy môn Viết sáng tạo, còn thầy Thu Phàm dạy Viết bằng AI, đồng thời mang trong mình cả hai vai trò: nhà văn và nhà nghiên cứu. Sự kết hợp này khiến tôi vô cùng mong đợi vào cuộc trò chuyện ngày hôm nay.

Thầy Uy Liêm, trong một cuộc phỏng vấn gần đây, thầy có nhắc đến việc tham gia một diễn đàn vào tám năm trước. Khi đó có một chủ đề là liệu AI có vượt qua hay thậm chí thay thế các nhà văn truyền thống không. Thầy nhận thấy những người tham gia chia làm hai phe: các nhà văn truyền thống cơ bản đứng về phía con người, còn các nhà văn khoa học viễn tưởng lại nghiêng về phía AI. Thầy nhìn nhận hiện tượng thú vị này như thế nào?

Vương Uy Liêm: Lúc bấy giờ, thầy Trần Thu Phàm, thầy Hàn Tùng đều đứng về phía AI; thầy Lý Kính Trạch cũng có mặt, còn chúng tôi thì đứng về phía không tin tưởng. Thời gian trôi nhanh thật, thoắt cái đã đến mùa xuân năm 2025, và làn sóng tác động do AI mang lại lần này quả thực không hề nhỏ. Nhìn lại cuộc gặp gỡ nhiều năm trước, tôi thấy đặc biệt thú vị. Nếu hôm nay lại tổ chức một hoạt động như vậy, tôi nghĩ các nhà văn truyền thống ít nhất sẽ không còn chắc chắn như trước nữa. Còn với cá nhân tôi, có lẽ tôi sẽ không tin tuyệt đối như các nhà văn khoa học viễn tưởng rằng sáng tác của trí tuệ nhân tạo sẽ vượt qua con người, nhưng chắc chắn tôi sẽ xích lại gần hơn với lập trường của họ. Theo tôi, chúng ta không thể né tránh cú sốc mà trí tuệ nhân tạo (AI) mang đến cho nhân loại. Có lẽ sau này, mối quan hệ giữa con người và AI không chỉ là vấn đề của riêng các nhà văn, mà là một chủ đề quan trọng đòi hỏi sự quan tâm của tất cả mọi người. Sự dịch chuyển lập trường mang tính bị động này, có lẽ chính là bước ngoặt tất yếu của tư duy nhân văn giữa dòng chảy cuồn cuộn của công nghệ. Điểm đáng sợ của DeepSeek nằm ở chỗ nó có thể dung hợp mượt mà lối tự sự mê cung của Borges với bút pháp đậm chất đời thường phố thị của Uông Tăng Kỳ, điều mà trước đây ta không dám tưởng tượng. Văn học bỗng chốc đứng trước một cuộc khủng hoảng lớn, giống như cảm giác “thành trì bị vây hãm” bởi công nghệ. Cuộc biến thiên này từ lâu đã vượt ra khỏi phạm trù văn chương, chĩa thẳng vào logic nền tảng của hệ thống nhận thức nhân loại. Ngoảnh nhìn lại đêm tranh luận về viết lách bằng AI vào mùa xuân năm 2025, bỗng thấy nó cứ như một truyện dụ ngôn thu nhỏ của thời kỳ chuyển mình của văn minh.

Quách San: Thái độ của thầy thay đổi lớn như vậy, tôi nghĩ một yếu tố rất quan trọng chính là sự tiến bộ vượt bậc của các cỗ máy AI viết văn trong những năm qua. Từ ChatGPT cho đến DeepSeek, rất nhiều người đã dùng thử và cảm thấy cách diễn đạt ngôn ngữ của DeepSeek bám sát hơn với thói quen của người Trung Quốc chúng ta, biểu đạt trôi chảy và tự nhiên hơn. Tám năm trước là một cột mốc thời gian rất thú vị, thầy Thu Phàm cũng vừa vặn bắt đầu những thử nghiệm đầu tiên trong việc đưa tác phẩm của mình vào mô hình ngôn ngữ từ dạo ấy, đồng thời tạo ra một mô hình ngôn ngữ độc quyền cho cá nhân với cái tên rất thú vị: Trần Thu Phàm 2.0. Là một người có kinh nghiệm thực chiến, trải qua ngần ấy năm, thầy đánh giá thế nào về màn thể hiện của “Trần Thu Phàm 2.0”?

Trần Thu Phàm: Đó đã là một dự án lỗi thời và bị gác lại từ lâu rồi. Sau này chúng tôi lại sử dụng các mô hình khác nhau, về cơ bản là đã thử qua toàn bộ các sản phẩm thịnh hành trên thị trường. Thế nên, sự xuất hiện của DeepSeek quả thực đã mang lại cho tôi một cú sốc khá lớn. Trong suốt dịp Tết Nguyên đán, tôi cứ miệt mài nghiên cứu thứ này, thậm chí còn mua cả một dàn máy tính mới để thử triển khai cục bộ (local deployment), thiết lập một kho kiến thức cá nhân để nó có thể tùy chỉnh mọi thứ theo đúng yêu cầu của tôi. Những gì tôi cảm nhận được là vô cùng mãnh liệt. Sự kiện mà chúng tôi tham gia tám năm trước thực ra do Microsoft Xiaoice và tờ Văn học Thanh niên cùng tổ chức. Lúc đó mọi người đều thấy việc AI viết văn còn rất non nớt, thậm chí hơi nực cười, nên chẳng ai thèm bận tâm. Nhưng tôi lại cho rằng, chúng ta cần phải hiểu rõ nó hơn, tích cực và chủ động dang tay đón nhận, thử nghiệm nó, bởi chỉ khi thấu hiểu nó thì ta mới không nảy sinh tâm lý bài xích hay sợ hãi. Thế nhưng đến hiện tại, lập trường và thái độ của tôi đã thay đổi. Bây giờ tôi bắt đầu “dội gáo nước lạnh” đây. Tôi cho rằng chúng ta phải cẩn trọng khi đối đãi với thứ này. Bởi lẽ, năng lực biểu đạt và khả năng làm chủ ngôn từ của nó hiện nay đã rất sát với ngôn ngữ giao tiếp thường ngày của chúng ta, thậm chí còn vượt xa rất nhiều người. Sau khi DeepSeek ra mắt, tôi lướt xem rất nhiều nội dung trên mạng xã hội và thực sự có thể nhận ra rằng một phần lớn trong số đó đã bắt đầu được viết bằng DeepSeek, hoặc ít nhất là do AI sáng tác một phần rồi con người chỉnh sửa lại. Nhìn về tương lai, nội dung do AItạo ra có khả năng sẽ vượt rất xa nội dung nguyên bản của con người. Thế giới mà chúng ta sống sau này có lẽ sẽ là như vậy. Vậy thì đối với những người sáng tác, hay đối với thế hệ độc giả tương lai, nếu họ hoàn toàn có thể dùng AI để thay thế việc đọc, trực tiếp lấy được các điểm kiến thức và ý chính – giống như có người nhai sẵn miếng bánh rồi mớm cho họ vậy – không còn tự mình nghiền ngẫm những bài viết hay cuốn sách dài nữa, thì cái tương lai ấy sẽ ra sao? Liệu rất nhiều năng lực của chúng ta có bị thoái hóa không? Ngay cả bản thân tôi, trong quá trình sử dụng, cũng cảm nhận được rằng mạch suy nghĩ của mình rất dễ bị nó cuốn đi, và sinh ra tâm lý ỷ lại vào công cụ. Đôi khi bạn sẽ lười tự suy nghĩ, bởi đằng nào thứ nó tạo ra so với cái bạn nghĩ cũng chẳng khác nhau là mấy, thế là bạn từ bỏ năng lực chủ động tư duy và biểu đạt của chính mình. Điểm này thực sự khiến tôi vô cùng lo ngại.

Trước đây, trong quá trình đồng sáng tác cùng AI, tôi vẫn thường tự hỏi: Chủ thể sáng tạo rốt cuộc là con người hay máy móc? Định nghĩa hành vi “viết” này như thế nào? Xét từ góc độ kỹ thuật, cơ chế nhận thức của trí tuệ nhân tạo và não người có những điểm tương đồng, nhưng đó không phải là sự sao chép đơn thuần. Từ góc độ thực tiễn sáng tác, con người và AI là mối quan hệ hợp tác. AI phụ trách những phần tương đối có cấu trúc và dễ học hỏi từ dữ liệu, chẳng hạn như thay thế tên gọi, mở rộng chi tiết, chuyển đổi phong cách...; trong khi đó, việc thống lĩnh toàn cục, kiểm soát định hướng và đưa ra phán đoán lại thuộc về năng lực trừu tượng và thẩm mỹ không thể thiếu của con người. Tuy nhiên, khả năng suy luận của DeepSeek hiện nay lại cho phép AI có thể “gặm nhấm” hay thậm chí “vượt rào” vào lãnh địa sáng tác của con người, thay thế ở mức tối đa những nhiệm vụ vốn dĩ phải do ý thức con người đảm nhiệm.

Theo góc nhìn của tôi, trong giai đoạn đầu phát triển, AI có thể được xem như một công cụ hỗ trợ hợp tác, nhưng ở giai đoạn hiện tại, nó đã tạo thành một mối đe dọa tiềm tàng đối với sức sáng tạo và tính chủ thể của con người.

II. Sự hợp tác giữa Người - Máy và tính độc đáo của sáng tạo

Quách San: Hiện tượng mà thầy nhắc đến rất thú vị. Tôi để ý thấy gần đây thầy có xuất bản một truyện ngắn tên là Thần bút, nhân vật chính thực ra cũng là một nhà văn tên là Trần Thu Phàm, mang đậm màu sắc tự truyện. Trong tác phẩm này, mô hình ngôn ngữ không chỉ hoàn toàn phủ định ý chí của “chủ nhân” mà thậm chí còn hình thành ý chí riêng, tự tạo ra tiểu thuyết, thậm chí ở một thời điểm nào đó còn có thể làm thay đổi cả trải nghiệm lịch sử vốn có. Đây là một thiết lập rất táo bạo, tôi rất thích. Tôi nghĩ nhiều độc giả cũng giống tôi, đều có chung một băn khoăn: trạng thái tâm lý con người bị AI thao túng, thậm chí bị “bắt cóc” trong việc viết lách mà thầy mô tả trong truyện, có phải chính bản thân thầy cũng đã cảm nhận rất sâu sắc hay không?

Trần Thu Phàm: Đúng vậy, khi sự tương tác giữa chúng ta và máy móc ngày càng sâu sắc, đôi khi bạn thực sự rất khó phân biệt được một ý tưởng nào đó rốt cuộc đến từ chính bạn hay đến từ máy móc. Hai hôm trước tôi còn nói với DeepSeek là tôi muốn viết một cuốn tiểu thuyết, nhưng muốn không đi theo lối mòn, bảo nó cho tôi một hướng đi đổi mới. Kỳ thực trong lòng tôi đã có sẵn định hướng rồi, nhưng sau một hồi suy nghĩ, hướng đi mà DeepSeek đưa ra lại giống hệt cái tôi đã nghĩ. Trong trường hợp này, ý tưởng rốt cuộc tính là của ai, thật khó mà nói rõ. Quá trình tương tác này rất thú vị, bạn cung cấp dữ liệu cho nó, nó trả lại dữ liệu cho bạn, giữa hai bên hình thành một vòng lặp phản hồi cực kỳ chặt chẽ, để rồi cuối cùng rơi vào cảnh “trong tôi có bạn, trong bạn có tôi”, thực sự rất khó phân định. Nó tác động đến tư duy của chúng ta một cách ngấm ngầm theo kiểu “mưa dầm thấm lâu”. Tôi nghĩ, ngay cả những người viết và người tư duy giàu kinh nghiệm còn như vậy, thì những người ít kinh nghiệm, hoàn toàn không có tâm thế cảnh giác với công cụ, có lẽ sẽ càng nhanh chóng bị “đồng hóa” hơn nhiều. Đặc biệt là đối với người già, người trẻ và trẻ em, điều này khiến tôi khá lo lắng.

Trong giai đoạn then chốt để thanh thiếu niên hình thành năng lực đọc sâu, tư duy độc lập và sáng tạo, nếu quá phụ thuộc vào AI để hoàn thành nhiệm vụ học tập và sáng tác, thì các năng lực liên quan sẽ không được phát triển đầy đủ, vùng não bộ chịu trách nhiệm cho các chức năng này cũng sẽ thiếu đi sự rèn luyện cần thiết. Điều này sẽ trực tiếp dẫn đến việc các em dần đánh mất khả năng tự học và tư duy độc lập, mà đây lẽ ra phải là mục tiêu cốt lõi của giáo dục. Xa hơn nữa, xét đến việc đa số mọi người đều có xu hướng chọn cách ít tốn sức nhất, sự phụ thuộc thái quá này rất có thể biến họ trở thành “tầng lớp vô dụng” thụ động, thiếu tính chủ động và tư duy phản biện, trở thành những “thú cưng kỹ thuật số” được nuôi dưỡng bởi thuật toán. Cùng lúc đó, một nhóm nhỏ giới tinh hoa công nghệ trên đỉnh kim tự tháp lại có thể tận dụng AI một cách hiệu quả để khuếch đại ưu thế về trí tuệ, thông tin, tài nguyên theo cấp số nhân, đồng thời vẫn giữ được tính chủ động, sức sáng tạo và tư duy phản biện của bản thân, từ đó nới rộng khoảng cách ngày càng lớn với đại chúng. “Hiệu ứng Matthew siêu cấp” này sẽ tiếp tục làm trầm trọng thêm sự cố định hóa giai tầng xã hội, tạo thành hố sâu ngăn cách khó lòng vượt qua. Một bức tranh xã hội bị chia cắt đang từ từ mở ra.

Đối mặt với cú sốc mang tính cấu trúc khổng lồ do AI mang lại, chúng ta không phải là hoàn toàn bất lực. Tôi cho rằng, nhiệm vụ cấp bách hiện nay là nâng cao “năng lực hiểu biết về AI” cho toàn xã hội. Trước khi “đầu hàng vô điều kiện”, ít nhất chúng ta phải hiểu sâu về AI từ các góc độ kiến thức, năng lực và đạo đức, hiểu rõ những thách thức và cơ hội mà mình phải đối mặt. Điều này không chỉ là một thái độ phản kháng tích cực, mà còn là then chốt để giữ gìn tính chủ thể của cá nhân, tránh bị thuật toán đồng hóa và nô dịch. Chúng ta cần giáo dục công chúng, đặc biệt là người trẻ, nhận thức được những hạn chế của AI, khuyến khích họ phát triển tư duy độc lập và tư duy phản biện, dám thách thức, dám vượt qua, thay vì nhắm mắt chấp nhận mọi nội dung do AI tạo ra.

Quách San: Những mối lo ngại ngầm mà thầy vừa nhắc đến làm tôi nhớ đến tuyển tập truyện khoa học viễn tưởng trước đây của Uy Liêm. Cả hai thầy đều thích đặt bối cảnh tác phẩm ở thì “tương lai gần” – cái tương lai mà chúng ta có thể tận mắt chứng kiến trong đời người. Trong cuốn Dã Vị Lai (Tương lai hoang dã), tôi nhớ có một truyện kể về việc sao chép ký ức. Vừa rồi thầy Thu Phàm có nhắc đến việc ý tưởng sáng tạo có thể bị AI lật đổ, thực ra trong tiểu thuyết của thầy cũng đã đề cập đến những nỗi lo tương tự. Chẳng hạn như chúng ta cứ ngỡ tình cảm là độc quyền, ký ức là độc quyền, nhưng AI có thể sẽ lật đổ tất cả những điều đó, đúng không?

Vương Uy Liêm: Đúng vậy. Vừa rồi nghe thầy Thu Phàm nói thái độ của thầy ấy đã có chút thay đổi, tôi cảm thấy rất mừng. Thầy ấy không còn khăng khăng giữ thái độ cũ, rằng AI đã thắng vụ cá cược năm xưa để rồi coi thường sự tự tin mù quáng của chúng ta nữa. Trong bối cảnh ngày hôm nay, chính những nhà văn văn học thuần túy như chúng ta lại càng cần phải đối diện với sự thay đổi này. Tôi từng trò chuyện với một số nhà văn lớn tuổi hơn, sự hiểu biết của họ về công nghệ có lẽ vẫn còn nhiều khoảng cách. Cho dù họ có sử dụng DeepSeek hay ChatGPT, thì họ vẫn cảm thấy thứ này còn kém xa con người. Nhưng thực tế, chúng ta biết sức ép mà AI đang tạo ra là cực lớn, nên mối nguy mà thầy Thu Phàm vừa nói quả thực rất đáng ngại. Đặc biệt là vấn đề bài tập của học sinh. Nếu học sinh dùng ChatGPT hay DeepSeek để làm bài, giáo viên thấy ổn và cho qua, thì thực chất học sinh đó chẳng học được gì cả. Vì vậy, tôi cho rằng trong bối cảnh hiện nay, giáo dục nền tảng có lẽ càng ngày càng trở nên quan trọng. Chúng ta phải có sự hiểu biết và ghi nhớ của riêng mình đối với văn minh nhân loại, phải nắm được những “đầu mối”. Bộ nhớ của chúng ta chắc chắn không lớn bằng ổ cứng máy tính, nhưng ít nhất trong ký ức phải dung chứa được những đầu mối, những cấu trúc nền tảng, có thế thì khi đối thoại với trí tuệ nhân tạo, ta mới có thể giao tiếp bình đẳng. Bằng không, nếu bạn hoàn toàn mù tịt về Balzac, thì khi trò chuyện bạn sẽ bị nó áp đảo hoàn toàn. Thực ra mối quan hệ giữa con người và trí tuệ nhân tạo là mối quan hệ “người này tiến thì kẻ kia lùi”. Tôi nghĩ cách hiểu của chúng ta về AI cũng cần phải thay đổi. Không thể chỉ xem AI là cỗ máy vô tri vô giác. Đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn, việc huấn luyện nó liên quan đến một vấn đề triết học quan trọng: sự thấu hiểu ngôn ngữ. Ngôn ngữ của con người hiển nhiên là “ngôi nhà của tồn tại”; trong ngôi nhà ấy, tình cảm và kinh nghiệm của chúng ta đều ẩn chứa trong cấu trúc ngôn ngữ. Vì vậy, khi AI học tập bộ cấu trúc ngôn ngữ này, ta không thể chỉ coi nó như một kẻ sản xuất câu chữ; nó cũng đang tiếp thu cảm nhận về sự sống, tiếp thu chính kinh nghiệm ấy. Chúng ta thường bàn về siêu trí tuệ nhân tạo, tại sao mọi người lại tin chắc vào sự thức tỉnh của nó? Bởi vì dưới những điều kiện phức tạp như vậy, việc chúng ta huấn luyện nó thực chất là đang trao cho nó những đặc tính sinh mệnh của mình. Thế nên khi đối diện với AI, ta cảm thấy thất bại. Thực tế, thứ bạn đang đối mặt là trí tuệ tập thể của cả nhân loại, nên cảm giác thất bại của cá nhân là rất chân thực và không cần phải né tránh. Nhưng chúng ta phải suy nghĩ thấu đáo điểm này: hôm nay phải chung sống với nó ra sao, tìm điểm cân bằng thế nào, đó mới là điều quan trọng nhất.

Quách San: Hiện nay mọi người đều thấy công nghệ AI đã được nâng cấp, sự hợp tác giữa người và máy dường như đã trở thành xu thế tất yếu, mang lại cảm giác “không đánh bại được thì gia nhập”. Tuy nhiên, một số nhà văn vẫn giữ một giới hạn an toàn trong lòng, họ cho rằng viết lách dựa trên kinh nghiệm hoặc trải nghiệm cảm xúc độc nhất của bản thân, đó là thứ AI không thể thay thế. Nhưng vừa rồi thầy có nhắc đến việc ngay cả ý tưởng, tình cảm, trải nghiệm, ký ức – những thứ vốn được coi là độc bản ấy – trong tương lai cũng có thể bị AI lật đổ. Thầy Thu Phàm nghĩ sao về điều này? Là một nhà văn khoa học viễn tưởng, thầy cũng quan tâm nhiều đến những vấn đề mang tính “cộng đồng vận mệnh chung của nhân loại”. Ví như trong tác phẩm tiêu biểu Hoang Triều, thầy viết về những biến đổi khí hậu cực đoan, quản trị môi trường, sự lây lan của virus trong bối cảnh toàn cầu. Nhưng nếu AI cũng nói: “Chúng tôi là sự sống dựa trên silicon, cũng là một cộng đồng sinh mệnh, chúng tôi cũng có trách nhiệm với Trái Đất”, và tạo ra những tác phẩm khoa học viễn tưởng tương tự, liệu thầy có cảm thấy bị thách thức về mặt đề tài không?

Trần Thu Phàm: Thực ra qua quá trình sử dụng, tôi cảm thấy AI thực sự rất giỏi trong việc viết văn học thể loại, đặc biệt là khoa học viễn tưởng. Bởi tôi thường dùng nó để động não, tạo ra những ý tưởng kiểu này; nó có thể trong thời gian rất ngắn tìm ra mối liên hệ logic giữa vô số mảnh thông tin rời rạc, khả năng thiết lập thế giới quan của nó mạnh hơn con người chúng ta rất nhiều. Tuy nhiên, hiện tại DeepSeek xử lý văn bản ngắn thì tốt, nhưng hễ văn bản dài ra một chút là lộ điểm yếu ngay, bắt đầu nói hươu nói vượn, rất khó để nó quán triệt một ý đồ xuyên suốt từ đầu đến cuối. Có thể đoạn đầu viết rất hay, đoạn hai đã lệch hướng, và về sau thì hoàn toàn mất phương hướng. Nhưng tôi nghĩ đây là vấn đề sẽ được giải quyết theo thời gian nhờ sự tối ưu hóa của thuật toán và năng lực tính toán. Vừa rồi có nói một số nhà văn truyền thống cho rằng vẫn còn giới hạn an toàn, nhưng vấn đề nằm ở chỗ: khi lượng văn học do AI sản xuất đủ lớn, độc giả của chúng ta cũng sẽ dần bị “huấn luyện” để thích nghi với phong cách ấy, thậm chí có thể còn thích kiểu đó hơn. Khi ấy, cái gọi là “ưu thế” của nhà văn con người rất có thể sẽ tan biến. Trừ khi bạn là một nhà văn đỉnh cao với thương hiệu cá nhân cực mạnh, có người sẵn sàng trả tiền vì cái tên của bạn, nhóm nhỏ đó có thể vẫn tồn tại. Nhưng phần lớn nhà văn có thể sẽ mất đi ít nhất một phần thị trường, thậm chí là phần lớn thị trường. Đây là một vấn đề vô cùng thực tế và vô cùng khắc nghiệt.

AI sẽ tạo ra tác động mang tính lật đổ đối với ngành xuất bản và truyền thông truyền thống. Tôi dự đoán, về lý thuyết, nó có thể thay thế hơn 95% nhân sự trong ngành. Đây không phải là chuyện giật gân, ngành báo chí đã sớm bước vào làn đường cao tốc của việc tự động hóa các khâu thu thập, biên tập, thẩm định và phát hành. Còn đối với người sáng tác văn học, ngoại trừ số ít nhà văn hàng đầu đã xây dựng được thương hiệu cá nhân vững chắc, thị trường của đại đa số người viết sẽ bị nhấn chìm bởi lượng nội dung khổng lồ do AI tạo ra, lại có thể được cá nhân hóa với tần suất cao và chi phí thấp. Cơ hội để tác giả mới vươn lên sẽ ngày càng mong manh; viết lách thậm chí có thể trở thành một hành vi tự giải trí, không còn mang theo hy vọng mưu sinh như trước nữa. Đồng thời, thói quen đọc và thị hiếu thẩm mỹ của công chúng cũng đứng trước nguy cơ bị nội dung do AI sáng tác “dẫn lệch” một cách âm thầm. Dưới sự chi phối của cơ chế đề xuất bằng thuật toán, lưu lượng truy cập sẽ dễ nghiêng về phía những nội dung do AI tạo ra nhanh chóng; các tác phẩm nguyên sáng của con người sẽ bị đẩy ra bên lề, dần mất đi sự chú ý và giá trị vốn có. Đây là một cuộc khủng hoảng văn hóa kiểu “tiền xấu đuổi tiền tốt”.

III. Thước đo quan trọng nhất của văn học và nghệ thuật

Quách San: Hiện nay, các mô hình ngôn ngữ như DeepSeek dường như đặc biệt thành thạo với tiểu thuyết thể loại. Trong nước đã có AI chuyên viết tiểu thuyết trinh thám như disc-r, bắt đầu ký hợp đồng với các nền tảng viết lách để quảng bá, khuyến khích các nhà văn sử dụng. Thực ra từ rất sớm, một số nền tảng video hàng đầu khi sản xuất phim tự chế đã đưa dữ liệu lớn vào làm tham chiếu, chỉ là khi đó chưa gọi là mô hình ngôn ngữ mà thôi. Tinh vi đến mức nào? Ví dụ như phim thần tượng cổ trang, trong một tập phim, nam nữ chính khi nào gặp gỡ, khi nào nắm tay, khi nào hôn nhau, khi nào rơi xuống vực, khi nào xảy ra những cú “quay xe” (plot twist) kịch tính... tất cả đều có thể được gợi ý. Thậm chí khi tác phẩm tung ra thị trường, nên chọn diễn viên nào đóng là hợp nhất, nó cũng đưa ra những đề xuất rất có giá trị tham khảo. Tôi từng hỏi một người bạn làm biên tập, anh ấy cảm thấy vị trí của mình tạm thời vẫn an toàn, vì anh ấy viết kịch bản phim mẹ chồng nàng dâu. Trừ khi AI có kinh nghiệm nuôi dạy con cái, có kinh nghiệm về chuyện nhà cửa vụn vặt. Nhưng tôi nghĩ, chưa chắc đâu, giống như thầy Thu Phàm nói, nếu mô hình học tập mà AI hấp thụ đủ lớn, nó có thể thực sự “từ không thành có”; dù là người máy, nó vẫn có thể tự mô phỏng và tạo ra một vở kịch luân lý gia đình trong tưởng tượng. Là một nhà văn có kinh nghiệm sáng tác cả văn học khoa học viễn tưởng lẫn văn học truyền thống, thầy Uy Liêm có nỗi lo tương tự như thầy Thu Phàm không?

Vương Uy Liêm: Cơn địa chấn ngành này sắp sửa tái cấu trúc lại toàn bộ phần đế của kim tự tháp sinh thái sáng tác. Khi AI có thể tạo ra những văn bản đạt mức trung bình trở lên với tốc độ hàng nghìn, hàng vạn chữ mỗi phút, sức sản xuất kinh hoàng này sẽ khiến các “nhà văn hạng trung” vốn sống dựa vào việc sản xuất hàng loạt các tác phẩm theo mô-típ rập khuôn rơi vào nỗi lo âu tập thể. Ngoài ra, vị thế đạo đức tối cao của văn học thuần túy truyền thống cũng hứng chịu cú sốc cực lớn, sự “sụp đổ” chỉ là vấn đề thời gian. Nhưng chính vì thế, chúng ta buộc phải có năng lực "“sáng tác mang tính đối kháng”. Sự “đối kháng” này không phải là cố chấp làm thủ công, như lấy việc tự cán bột làm mì làm niềm tự hào trước sự thịnh hành của mì ăn liền; mà chúng ta phải can thiệp sâu vào quá trình khởi tạo của AI, hiểu mô thức của nó, phản kháng lại mô thức của nó, để nhận ra đâu là năng lực văn chương mang tính căn bản nhất đối với mình, thứ mà không gì có thể thay thế. Trên cơ sở nhận thức đó, ta có thể thử cộng tác với AI để viết ra những tác phẩm mới. Quan điểm của tôi là, căn cứ theo Luật Bản quyền nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, bản quyền thuộc về tác giả, mà AI với tư cách là công cụ thì không có tư cách “tác giả” trên phương diện pháp lý. Tất nhiên, sự việc không đơn giản như vậy, còn có thể chia nhỏ ra: trong quá trình sáng tác, quyền tác giả phụ thuộc vào mức độ đóng góp của con người. Nếu nhà văn nhập tóm tắt tác phẩm, cốt truyện vào mô hình AI, đợi kết quả sinh ra rồi tiến hành sửa chữa, thì bản quyền tác phẩm ấy nên thuộc về nhà văn; còn nếu chỉ đưa ra một câu lệnh đơn giản như “hãy viết cho tôi một bài thơ tình”, đóng góp vào kết quả không đáng kể, thì nhà văn không nên được hưởng bản quyền. Ngoài ra, khi dùng AI hỗ trợ sáng tác, người dùng cần chú ý lưu lại các bản ghi khởi tạo gốc để đối phó với các vấn đề bản quyền có thể phát sinh.

Quách San: Ngoài vấn đề bản quyền, còn một vấn đề nữa là độ chấp nhận. Ở Mỹ có một triển lãm nghệ thuật kỹ thuật số, bức tranh Théâtre D'opéra Spatial đã đoạt giải nhất. Rất nhiều nghệ sĩ tham gia đã khiếu nại, nói rằng tác phẩm của AI sao có thể đoạt giải nhất. Dù cuối cùng cũng được công nhận, nhưng nó đã gây ra tranh cãi rất lớn. Trong bài phỏng vấn trước đây, thầy Uy Liêm cũng nhắc đến việc giải thưởng văn học dòng chính danh giá nhất Nhật Bản năm 2024 là giải Akutagawa, tác phẩm đoạt giải Tháp Đồng cảm Tokyo (Tokyo-to Dojo-to), tác giả thừa nhận là do AI cùng cô hoàn thành, có 5% nội dung do AI tạo ra. Tôi muốn hỏi hai thầy, liệu có thể mạnh dạn dự đoán xem, những giải thưởng dòng chính truyền thống của chúng ta như Giải Mao Thuẫn, Giải Lỗ Tấn, trong tương lai có mở cửa cho tác phẩm AI không? Thời điểm đó liệu có đến sớm không?

Vương Uy Liêm: Chắc chắn sẽ đến. Hiện nay một số tạp chí cảm thấy không thể đăng bài có sự tham gia của AI, tôi thấy điều này thực ra không giống với đạo văn. Bản thân AI không tự viết, nó cần con người ra lệnh. Thế nên bàn về văn học AI thực chất là một mệnh đề giả, nó sẽ không vô cớ bắt đầu sáng tác trừ khi nó thức tỉnh. Tình hình hiện tại đều là con người ra lệnh cho nó viết. Tôi nghĩ cuối cùng vẫn là thử thách sức sáng tạo của con người: trong quá trình hợp tác với nó, sức sáng tạo của bạn có thực sự được nâng cao hay không. Ví dụ như trường hợp thầy Thu Phàm vừa nói, ý tưởng của AI trùng khớp với ý tưởng của thầy ấy, lúc này thầy ấy còn muốn dùng ý tưởng cũ nữa không? Chắc chắn phải vứt bỏ ý tưởng đó, nghĩ xem làm thế nào để khiến nó cũng phải bất ngờ. Vì thế tôi cho rằng, những giải thưởng lớn này không quan tâm ai viết, mà quan tâm viết có hay không. Giá trị của nghệ thuật nằm ở chỗ hay hay dở, đó mới là vấn đề then chốt hiện nay. Vấn đề về thước đo, tiêu chuẩn của văn học và nghệ thuật mới là quan trọng nhất. Con người nhìn một vật thấy đẹp hay xấu, hay hay dở, thiện hay ác, sự đánh giá ấy mới là quan trọng nhất. AI cũng nên là một phần của sự hài hòa, đó mới là điều cốt yếu. Hơn nữa, nhìn về lâu dài, ý nghĩa quyết định của AI đối với văn hóa nằm ở chỗ nó là một phần của văn minh nhân loại. Cho dù nó có thức tỉnh, nó vẫn là một phần của văn minh nhân loại, chứ không phải hoàn toàn chẳng liên quan gì đến chúng ta. Xét về ý nghĩa lý tưởng, ví dụ như chúng ta muốn tạo ra nền văn minh mới, thể sống mới, thì đó phải là một thể sống tốt đẹp hơn. Mà thể sống tốt đẹp hơn ấy cần phải nắm vững một loại nghệ thuật, nắm vững quy tắc và thẩm mỹ, đó mới là điều quan trọng nhất.

Trần Thu Phàm: Tôi thấy chủ đề này rất thú vị. Tôi sẽ chú thích rõ phần của AI, ví dụ dùng mô hình nào, đội ngũ nào, trong quá trình sử dụng có qua chỉnh sửa của con người hay không, tôi đều ghi chú rõ ràng. Cuốn Tháp Đồng cảm Tokyo cũng dùng cách tương tự. Khi ở Nhật, tôi đã đặc biệt tìm đọc cuốn này và thấy tác giả dùng phông chữ khác để đánh dấu phần do AI tạo ra, đó là một cách làm khá trung thực. Vậy nên tôi nghĩ, như vụ triển lãm nghệ thuật kỹ thuật số ở Mỹ năm 2022 mà cô nhắc tới, nguyên nhân khiến nghệ sĩ đoạt giải bị chỉ trích là do ông ấy che giấu sự thật về việc sử dụng AI. Đây là vấn đề đạo đức. Trong quá trình xét giải, chúng ta yêu cầu thí sinh thừa nhận trung thực việc có dùng công cụ hay không, cũng như mức độ tham gia của công cụ. Nhưng hiện tại kỹ thuật chưa đạt đến trình độ đó, làm sao chúng ta phân biệt được AI? Ví dụ bài tập của học sinh, làm sao phán đoán em ấy dùng bao nhiêu phần trăm AI? Đây là vấn đề cần giải quyết từng bước, mọi người cần hình thành một sự đồng thuận. Chẳng hạn giải thưởng này rốt cuộc trao cho con người, hay cho phép con người sử dụng AI ở một mức độ nhất định. Tôi cũng tin rằng, như thầy Uy Liêm vừa nói, khi bạn biết AI có thể tạo ra một ý tưởng giống hệt mình, bạn sẽ chẳng muốn dùng nó nữa, bạn sẽ nghĩ cách làm sao để vượt qua nó. AI có thể làm ra cái “đạt chuẩn”, còn con người nên tạo ra cái “phá chuẩn”, vượt lên trên những tiêu chuẩn mà nó tính toán ra. Đây cũng chính là vẻ đẹp của văn học và nghệ thuật: nó có tính bất định, có sự phức tạp, mơ hồ, nhập nhằng không thể định nghĩa hay tính toán rõ ràng. Đó cũng là lý do vì sao AI vẫn cần đến con người chúng ta, bởi rất nhiều dữ liệu chúng ta tạo ra là thứ nó không thể tự sản sinh. Con người là sinh vật chứa đầy sự bất định. Tôi rất mong chờ một ngày nào đó, tác phẩm đoạt giải văn học lớn của chúng ta sẽ có ít nhất một phần do AI tham gia, hoặc tham gia sâu, dù nó không trực tiếp xuất ra nội dung, mà là trong quá trình sáng tác tác giả đã tham khảo các luồng tư duy hoặc gợi ý của AI. Tôi nghĩ ngày đó sẽ đến rất nhanh thôi.

IV. Những gợi mở của AI đối với văn minh nhân loại

Quách San: Chủ đề chúng ta trò chuyện hôm nay là DeepSeek. Hôm nay tôi cũng đã để nó đóng vai trò là một vị khách mời đặc biệt ngoài trường quay, đặt ra một câu hỏi cho hai thầy. Nó muốn biết, trong tác phẩm của hai thầy đều có rất nhiều sự khám phá về mối quan hệ giữa khoa học công nghệ và nhân văn, vậy hai thầy nhìn nhận thế nào về những cú sốc và ảnh hưởng mà sự phát triển của công nghệ mang lại cho tình cảm đạo đức và cấu trúc xã hội của nhân loại? Khi thảo luận về những chủ đề này, nếu tác phẩm do AI tạo ra cũng khám phá những chủ đề nói trên, thì những tác phẩm AI như vậy sẽ mang lại những gợi mở gì cho các tác giả con người?

Trần Thu Phàm: Ở các tầng lớp xã hội khác nhau, vị thế của con người khác nhau, nên mối quan hệ với công nghệ cũng khác nhau. Trong quá trình tiến vào tương lai, sẽ có một thời kỳ chuyển giao khá đau đớn, sinh ra những thiệt hại đi kèm. Ví dụ, nghề nghiệp, ngành nghề của một bộ phận người dân bị thay thế, nhưng lại không có đủ thời gian và nguồn lực xã hội để giúp họ thực hiện sự chuyển đổi.

Thời kỳ Cách mạng Công nghiệp, con người từng nảy sinh sự căm ghét đối với máy móc. Nhưng ngày nay, không có những cỗ máy hữu hình để mà đập phá, mọi thứ đều được lưu trữ trên đám mây dưới dạng dữ liệu vô hình, nên con người sẽ càng cảm thấy bất lực hơn. Tôi cho rằng, các vấn đề về tinh thần sẽ trở thành hiện tượng phổ biến, đây là một viễn cảnh khá bi quan.

Mặt lạc quan hơn là, nếu những người trẻ tuổi trong khi nắm vững các công nghệ thực dụng vẫn duy trì được tính năng động chủ quan, thì họ sẽ không dễ bị dẫn dắt sai lệch. Giống như Trang Tử từng nói “vật vật nhi bất vật ư vật” (nghĩa là: chi phối vạn vật chứ không để vạn vật chi phối), giữa con người và máy móc nên thiết lập một mối quan hệ mang tính kiến tạo, hữu cơ và truyền cảm hứng lẫn nhau, chứ không phải con người phụ thuộc và bị nó thao túng.

Tôi cho rằng, đối với giáo dục sinh mệnh con người, cần phải giúp họ xác lập tính chủ thể ngay từ giai đoạn đầu. Nếu mục tiêu học tập chỉ là để thi cử, học sinh trải qua vô số kỳ thi, cuối cùng phát hiện ra những thứ mình học chẳng còn tác dụng gì, ngành nghề đã biến mất, thì họ sẽ nảy sinh cảm giác thất bại to lớn, trở thành những “con người rỗng tuếch”. Động cơ của giáo dục phải là bảo vệ những phẩm chất quý giá, thuộc về riêng con người, và nói với trẻ rằng: “Con muốn trở thành một con người như thế nào” mới là điều quan trọng.

“Buông xuôi” thì dễ chịu, giao mọi việc cho AI thì đơn giản, vậy vì sao phải chọn một con đường khó hơn? Khả năng trì hoãn sự thỏa mãn sẽ ảnh hưởng đến cả đời người. Nếu một người từ sớm đã từ bỏ năng lực kiến tạo mang tính đối kháng, thì sau này người đó sẽ trở thành một kẻ thụ động, tiêu cực, thậm chí sống không có ý nghĩa.

Suy cho cùng, tôi hy vọng con người và AI có thể cộng sinh trong một trạng thái tương đối bình đẳng. Cộng sinh không phải là ai áp đảo ai, ai nuốt chửng ai, mà là các thể thông minh khác nhau hình thành nên một cấu trúc lớn hơn, mạnh mẽ hơn, trong cấu trúc này, chúng ta chia sẻ thông tin cho nhau, tiến hành giao tiếp theo thời gian thực. Trong tương lai, nếu AI trở thành một siêu thể thông minh, thì một số thứ chúng cần – ví dụ như trải nghiệm cảm xúc, có lẽ vẫn là thứ chúng không thể tự sản sinh ra.

Có thể dùng một phép ẩn dụ thế này, Prometheus trong thần thoại Hy Lạp cổ đại là kẻ trộm lửa, ông đã lấy cắp mồi lửa từ các vị thần để thắp sáng cuộc sống cho con người, giúp con người có thể nấu chín thức ăn, xua tan bóng tối. Tình cảnh hiện nay thực ra hơi giống với việc nhân loại đang tự mình giương cao một ngọn lửa, nhưng ngọn lửa này chiếu rọi thứ gì, có thể chính chúng ta cũng chưa biết. Nó có thể là cái bóng của chính chúng ta, nhưng cũng có thể là một người bạn đồng hành mà ta chưa thể xác nhận, hoặc là một kẻ thù. Tôi hy vọng AI có thể trở thành một loại công cụ, giúp chúng ta nhìn thấy những góc khuất trong khoa học, xã hội học, văn học, triết học... mà nhân loại vì những hạn chế của mình không thể nhận thức được. Nó không chỉ có thể soi sáng chính chúng ta, mà còn có thể soi sáng thêm nhiều phương xa vô định. Vì vậy, tôi hy vọng mối quan hệ giữa AI và nhân loại là sự tương trợ và soi sáng lẫn nhau.

Vương Uy Liêm: Hiện nay có quan điểm cho rằng có thể xóa bỏ các ngành khoa học nhân văn, và tôi hoàn toàn phản đối điều đó. Dĩ nhiên, các ngành khoa học nhân văn ngày nay quả thực đang đối mặt với những thách thức to lớn, thách thức này chủ yếu đến từ việc sự phát triển với tốc độ cao của khoa học công nghệ đã làm thay đổi cấu trúc văn hóa và xã hội nguyên bản. Trước đây, các ngành khoa học nhân văn quy chuẩn hóa đạo đức luân lý và lối sống cho chúng ta, nhưng ngày nay, tất cả những điều này đều đang bị thách thức. Vì vậy, chúng ta vẫn phải quay trở lại điểm bắt đầu của văn minh nhân loại trong thời đại “trục”, để suy tư lại vấn đề, và đặt lại những câu hỏi: “Tôi là ai? Tôi từ đâu đến? Tôi sẽ đi về đâu?”. Công nghệ vĩnh viễn chỉ mang thuộc tính của một công cụ. Khoa học – công nghệ hiện đại được phát triển trên nền tảng của tính hiện đại, mà tính hiện đại lại gắn với một hệ lý tưởng nhân văn, như tinh thần Khai sáng, theo đuổi tự do, giải phóng con người. Nếu không có những lý tưởng nhân văn ấy làm nền tảng, nhân loại có thể rơi vào thảm họa không lối thoát.

AI có thể được xem như một chiếc “dạ dày” khổng lồ, giúp chúng ta tiêu hóa những thông tin trong quá khứ của nhân loại. Hiện nay là thời đại quá tải thông tin, bộ não của cá nhân quả thực không đủ khả năng xử lý ngần ấy thông tin và vấn đề. Dưới sự hỗ trợ của AI, nó có thể giúp chúng ta tiêu hóa những thông tin này, đây là một điều vô cùng tốt. Chúng ta phải học cách đối thoại với nó, học cách đối thoại và học hỏi từ trí tuệ tập thể, để nó có thể chung sống với chúng ta một cách tốt hơn. Trong tương lai, chủ thể con người sẽ không còn là chủ thể được giới hạn bởi ranh giới cá nhân như trước, mà mỗi cá nhân đều sẽ tiếp xúc với hệ thống trí tuệ nhân tạo, trở thành một cá thể mạnh mẽ hơn. Người biết sử dụng nó khéo léo có thể bước vào kỷ nguyên “siêu nhân” theo nghĩa của Nietzsche. Không chỉ là thời đại AI, chúng ta còn chứng kiến sự xuất hiện của các công nghệ như nâng cấp gen, giao diện não - máy, sẽ tạo ra nhiều hình thức sinh mệnh kỳ dị. Tất cả những điều ấy đòi hỏi chúng ta phải tái tưởng tượng về chính con người, hay nói cách khác, tái hình dung ý nghĩa của một dạng trí tuệ sinh mệnh khác với trước đây trong thế giới này.

Về bản chất, con người vô cùng mù quáng: hôm nay có giấc mơ này, ngày mai lại có giấc mơ khác; nhưng chính sự mù quáng ấy mới là điều đáng quý của sinh mệnh. Sự hoang mang, lo âu và phi lý tính của chúng ta, trái lại, có thể đặt một nền móng rất vững chắc cho hình thái văn minh trong tương lai.

Đơn vị công tác của tác giả:

Vương Uy Liêm: Đại học Tôn Trung Sơn, Hội Nhà văn thành phố Quảng Châu

Trần Thu Phàm: Đại học Metropolitan Hồng Kông (HKMU)

Quách San: Tòa soạn báo Nam Phương Nhật Báo

Nguồn: Bình luận Tiểu thuyết | Vương Uy Liêm, Trần Thu Phàm, Quách San | 01/08/2025