Tin tức
10:19:35 09/11/2026Đầu năm 2023, tôi chủ biên tuyển tập phê bình văn học thiếu nhi của Hoàng Bội Giai mang tên Nụ hoa hé nở, ngày càng tươi đẹp, và trong lời tựa, tôi đã nhận xét về vị thế của Hoàng Bội Giai với tư cách là một nhà văn hoạt động ở cả hai lĩnh vực văn học dành cho người lớn và văn học thiếu nhi như sau:
“Trên văn đàn đương đại Trung Quốc, Hoàng Bội Giai là một gương mặt nổi bật độc nhất. Điểm đặc biệt nằm ở chỗ: lối sáng tác của bà chú trọng, cũng như hướng tới vẻ đẹp của cả hai lĩnh vực văn học dành cho người trưởng lớn và thiếu nhi. Có lẽ bà là một trong những nhà văn chuyên viết văn học dành cho người lớn gắn bó với sáng tác văn học thiếu nhi lâu năm nhất và đạt được nhiều thành tựu đáng kể; đồng thời, cũng là một trong những nhà văn viết về thiếu nhi có sự nghiệp sáng tác văn học dành cho người lớn phong phú Nhất... Các sáng tác văn học thiếu nhi của bà đã trở thành một đỉnh cao của văn học thiếu nhi đương đại Trung Quốc, đồng thời cũng là một phong cảnh tươi đẹp mang đậm bản sắc Trung Hoa mộc mạc, trong trẻo thu hút sự chú ý của thế giới.” Hoàng Bội Giai không chỉ là một cây bút trụ cột của văn học thiếu nhi tỉnh Giang Tô, mà còn là một nhà văn viết về thiếu nhi ưu tú của Trung Quốc và thế giới.
Ngay từ những ngày đầu sáng tác, Hoàng Bội Giai đã thể hiện sự theo đuổi nghệ thuật không ngừng nghỉ. Bà từng nói: “Mỗi khi đi hết một chặng đường trong cuộc đời, tôi đều phải chia tay một số nhà văn và tác phẩm, nói tạm biệt với họ, nói một câu ‘hẹn gặp lại’.” Từ “tạm biệt” mà bà nói có nghĩa là khởi đầu cho một hành trình mới và không ngừng lên đường. Sự “tạm biệt” ấy không chỉ là lời từ biệt dành cho một tác phẩm kinh điển nào đó của văn học thế giới, mà còn là lời chia tay với chính tác phẩm mà mình vừa hoàn thành. Trong hành trình không ngừng tìm kiếm những lối đi mới, tiểu thuyết của Hoàng Bội Giai luôn gửi gắm khát vọng vươn tới giá trị kinh điển, đồng thời không ngừng tôi luyện để đạt đến độ chín muồi. Dù là sáng tác văn học dành cho người lớn hay tiểu thuyết thiếu nhi, các tác phẩm của bà đều thể hiện những khát vọng nghệ thuật cao xa và đạt được nhiều thành tựu phong phú; hơn nữa, chúng thường mang tinh thần tiên phong vô cùng đáng quý.
Sau 51 năm bền bỉ theo đuổi văn chương và không ngừng tôi luyện, Hoàng Bội Giai vẫn giữ nguyên phong độ, thậm chí còn ngày càng thêm mạnh mẽ, trẻ trung và đầy sức sống. Khi đọc tác phẩm mới Sở thú Bình Minh, tôi nghĩ rằng bất kỳ độc giả nào đã quen thuộc với sáng tác của bà hẳn đều sẽ có đôi phần ngạc nhiên, bất ngờ và say mê trước sự mới mẻ, đặc sắc của tác phẩm. Cuốn sách này thể hiện tinh thần không ngừng khai phá, đổi mới và tự thử thách bản thân của Hoàng Bội Giai, khiến người đọc khâm phục!
Đề tài, chủ đề và thủ pháp nghệ thuật trong sáng tác của Hoàng Bội Giai vô cùng phong phú và đa dạng. Sở thú Bình Minh tiếp nối mạch tiểu thuyết chiến tranh mà bà từng viết trước đây, chẳng hạn như Bông gòn trắng, Vũ điệu của ong dại, Thái Bình Dương, Đại Tây Dương. Đồng thời, còn bổ sung những yếu tố mới cho thế giới nghệ thuật đa dạng ấy: bà đưa động vật và khoa học viễn tưởng vào câu chuyện chiến tranh, kết hợp hữu cơ cả ba yếu tố này với nhau. Đối với một “nhà văn kỳ cựu” đã gặt hái được nhiều thành tựu và vẫn quyết tâm đổi mới, cho ra đời một tác phẩm mới có thể đồng nghĩa với việc phải thực hiện một “bước tiến lớn” đầy ý nghĩa. Sở thú Bình Minh chính là một tác phẩm mang đến diện mạo và phong cách mới như vậy. Nếu những tiểu thuyết chiến tranh trước đây của Hoàng Bội Giai chủ yếu hồi tưởng và suy ngẫm về lịch sử, thì tác phẩm mới này lại khắc họa một cuộc chiến mang đặc trưng của hiện đại, kết hợp với yếu tố khoa học viễn tưởng hướng đến tương lai. Thông qua hoàn cảnh của con người và động vật trong chiến tranh, nhà văn đã đưa ra những suy ngẫm sâu sắc, độc đáo về các vấn đề nghiêm túc của xã hội, chính trị và bản tính con người. Cuốn tiểu thuyết thiếu nhi này có mật độ tình tiết và chiều sâu tư tưởng cao, sở hữu sự linh hoạt và sức căng trong biểu đạt nghệ thuật. Nội dung cốt lõi của tác phẩm có thể được khái quát qua một số từ khóa: Xét về phương diện đề tài, tác phẩm đề cập đến thảm họa chiến tranh, bảo vệ động vật, những biến đổi trong khoa học – công nghệ. Xét về nội hàm câu chuyện, tác phẩm bao hàm những vấn đề như sự sống (sinh tồn và cái chết), đạo đức (hy sinh và giết chóc), bản tính con người (lòng tốt và cái ác). Về đặc điểm nghệ thuật, những điểm nổi bật của tác phẩm là hệ thống bối cảnh phong phú, hình ảnh sinh động, kết cấu phù hợp và các chi tiết được xây dựng chắc chắn, tỉ mỉ.
Cuộc chiến tranh trong Sở thú Bình Minh không liên quan đến lịch sử. Tác phẩm đã lược bỏ bối cảnh thời đại cụ thể để kể về căn bệnh dai dẳng của xã hội loài người – chiến tranh, một vấn đề phổ quát mà con người vẫn chưa thể khắc phục. Đó là cuộc chiến có thể đang tồn tại hiện nay và tiếp tục xảy ra trong tương lai. Nhà văn kết hợp các yếu tố khoa học viễn tưởng với câu chuyện bảo vệ động vật trong chiến tranh, vừa tạo nên chiều sâu nhân văn, vừa làm tăng thêm tính hiện đại, tính tương lai cũng như sức hấp dẫn cho tác phẩm.
Hoàng Bội Giai lựa chọn một góc nhìn độc đáo khi viết về chiến tranh, qua đó thể hiện chiều sâu của bản tính con người và sự thuần khiết trong nghệ thuật. Những yếu tố tưởng chừng đối lập như sự rộng lớn và nét tinh tế, sự bi tráng và tình cảm ấm áp, sự nặng nề và vẻ tươi mới cùng hiện diện trong tác phẩm, tạo nên sức căng cho câu chuyện. Trong Sở thú Bình Minh, có nhiều cảnh trực tiếp miêu tả chiến tranh, chứ không đơn thuần chỉ lấy chiến tranh làm bối cảnh. Thông qua những cuộc trò chuyện giữa nhà khoa học lớn tuổi và cậu thiếu niên Đới Khắc, nhà văn từng bước làm sáng tỏ nguyên nhân bùng nổ chiến tranh, dẫn dắt độc giả suy ngẫm về cội nguồn của chiến tranh, cũng như suy nghĩ về thái độ sống mà con người cần có khi phải đối mặt với chiến tranh. Bằng ngòi bút tỉ mỉ, cụ thể, bà miêu tả sự tàn khốc của chiến tranh và những bi kịch mà nó gây ra: nhà cửa bị phá hủy, muôn loài chịu cảnh đau thương, ngay cả động vật cũng bị sát hại không chút thương xót. Bà viết về cảnh những con hồng hạc xinh đẹp bị giết hại, về cảnh cảnh voi mẹ và voi con buộc phải chia lìa. Nỗi phẫn uất và bi thương như trào dâng qua từng con chữ. Nhà văn không né tránh việc miêu tả những cuộc tàn sát tàn khốc và những hy sinh đầy bất hạnh, mà dùng ngòi bút có chừng mực để khắc hoạ sự khốc liệt của cái chết, trực tiếp hoặc gián tiếp bày tỏ việc lên án đối với những cuộc chiến tranh phi nhân đạo.
Điều đặc biệt quan trọng trong cuốn tiểu thuyết này là những lựa chọn của con người giữa chiến tranh. Nhà văn đã xây dựng một hệ thống nhân vật gồm gia đình giám đốc sở thú, các nhân viên và những người tình nguyện. Họ bất chấp sự nguy hiểm đến tính mạng của bản thân để bảo vệ động vật. Nhà khoa học lớn tuổi, ông Hạ Lạp, che giấu bệnh tình của mình, gắng gượng thân thể đau yếu để cùng chú tinh tinh tham gia vào hành trình di chuyển đầy nguy hiểm. Ngay giữa làn đạn pháo dồn dập, ông vẫn kiên trì với cộng việc nghiên cứu khoa học, coi nhẹ sự sống chết của bản thân. Giám đốc sở thú Đới An Ninh đau đớn tột cùng trước số phận của các loài động vật. Ông luôn đặt lợi ích chung lên trên hết, giữ thái độ điềm tĩnh, không khuất phục, kiên định với những nguyên tắc của mình. Hai anh em Đới Khắc và Đới Lợi cũng đều dũng cảm gánh vác trách nhiệm nặng nề trước thảm hoạ do chiến tranh bất ngờ ập đến. Câu chuyện của hai anh em được triển khai theo hai tuyến song song, đôi lúc lại đan xen, hội tụ, tạo nên sự tương ứng giữa hai không gian diễn ra trong cùng một thời điểm. Hành trình di dời động vật của Đới Khắc có thể được xem như là cốt truyện của một tiểu thuyết hoặc bộ phim thuộc thể loại phim phiêu lưu đường trường. Trên hành trình ấy, cậu thiếu niên liên tiếp trải qua hết cuộc mạo hiểm này đến cuộc mạo hiểm khác, đồng thời có những thay đổi và trưởng thành trong nhận thức cũng như tâm lý. Trên đường đi, những khoảnh khắc bình yên tạm thời và các cuộc khủng hoảng liên tiếp, luân phiên xuất hiện, khiến câu truyện đầy kịch tính và cuốn hút người đọc. Còn Đới Lợi thì ở lại trông coi sở thú. Dù địa điểm không thay đổi, nhưng cuộc sống của cô bé vẫn trải qua rất nhiều biến động. Mối quan hệ với Hạ Y, con gái của thủ lĩnh quân địch, khiến Đới Lợi, khi ấy mới 12 tuổi, rơi vào những giằng xé về bản tính con người và buộc phải học cách chấp nhận “thỏa hiệp” để cân nhắc lợi ích chung. Nhà văn sử dụng nhiều chi tiết chân thực để thể hiện khí chất và tính cách của nhân vật, khiến họ trở nên sống động, có da có thịt, tránh bị biến thành những biểu tượng đơn giản cho một kiểu người nào đó. Khi xây dựng các nhân vật phản diện, tác giả cũng chú ý khắc hoạ sự phức tạp trong bản tính con người. Hình tượng hai cha con thủ lĩnh quân địch vừa có những điểm đáng thương, vừa có những điểm đáng trách. Tương tự, người lính trẻ của quân địch hộ tống đoàn xe vận chuyển động vật suốt chặng đường cũng có những hành động đáng ghi nhận, đồng thời có những điểm cần phê phán. Bên cạnh đó, việc xây dựng hình tượng động vật cũng rất đáng chú ý. Nhà văn có khả năng quan sát và miêu tả tỉ mỉ tâm lý, hành vi, cảm xúc của chúng, điều này chắc chắn đòi hỏi nhiều nỗ lực tìm hiểu ngoài trang sách. Tác phẩm viết về số phận của các loài động vật, đặc biệt là tình cảm gắn bó đầy ấm áp giữa voi mẹ, voi con và Đới Lợi, cũng khiến người đọc vô cùng xúc động.
Một câu chuyện hấp dẫn thường có nhịp độ phát triển tình tiết nhanh. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở đó, tác phẩm rất dễ rơi vào lối viết của tiểu thuyết giải trí thông thường. Hoàng Bội Giai là nhà văn có sở trường miêu tả phong cảnh. Ngay cả trong những câu chuyện căng thẳng, khốc liệt, bà vẫn thường khéo léo xen vào những đoạn miêu tả cảnh sắc thiên nhiên, dùng những khoảnh khắc bình yên ngắn ngủi ấy để làm nổi bật sự khốc liệt của chiến tranh. Đồng thời, lối viết này tạo nên tiết tấu tự sự thư thái, nhịp nhàng, hay nói cách khác là tạo nên “nhịp thở” cho câu chuyện. Ngoài ra, ngay từ phần mở đầu, lối miêu tả đã mang phong cách điện ảnh rõ nét với các góc nhìn liên tục chuyển đổi và hình ảnh trực quan, sống động. Trong quá đọc, người ta có cảm như đang xem một màn trình diễn bằng hình ảnh ngay trước mắt. Đến giữa tiểu thuyết, các yếu tố khoa học viễn tưởng bắt đầu xuất hiện. Bộ não của chú tinh tinh Nhuế Nhuế được tích hợp trí tuệ nhân tạo sau khi cấy điện cực giao diện não - máy tính. Nhờ đó, từ một đối tượng thí nghiệm thụ động, nó thành chủ thể chủ động đứng lên phản kháng. Tuy nhiên, hành động mang tính khoa học viễn tưởng này cuối cùng sẽ dẫn đến kết cục như thế nào? Liệu nó có thể đảo ngược cục diện chiến tranh hay không? Liệu số phận của các loài động vật có thể thay đổi hay không? Đối với những vấn đề này, tác phẩm không đưa ra câu trả lời. Hoàng Bội Giai đã lựa chọn một kết cục mở, để lại trong tác phẩm một “khoảng trống”. Maria Nikolajeva từng đề cập đến quan niệm về “khoảng trống” trong việc thiết kế phần kết của tác phẩm trong cuốn Nghiên cứu mỹ học văn học thiếu nhi: “Khoảng trống không giống với kiểu kết thúc mở mang tính kết cấu. Trước hết, nó không gợi ý khả năng sẽ có những sự kiện tiếp theo xảy ra, mà gợi ra sự bất định giữa những việc thực tế đã xảy ra và những việc có thể xảy ra.” Phần kết của Sở thú Bình Minh để lại một “khoảng trống” như vậy, cùng vô vàn điều chưa được giải đáp, khiến người đọc vẫn còn lưu luyến và muốn tiếp tục khám phá. Cách kết thúc này mở ra một không gian câu chuyện chờ tác giả viết tiếp, đồng thời tạo nên một không gian tưởng tượng để người đọc cùng tham gia kiến tạo. Đây có lẽ cũng chính là sức hấp dẫn của lối viết khoa học viễn tưởng, một thể loại luôn chứa đựng những khả năng vô tận.
“Mọi điều đã qua đều là khúc dạo đầu.” Những nỗ lực khám phá không ngừng nghỉ của nhà văn Hoàng Bội Giai qua Sở thú Bình Minh đã chứng minh cho niềm tin ấy. Tầm vóc rộng mở và phong cách đổi mới của bà tựa như lá cờ tung bay phấp phơi trong gió.
Tác giả: Đàm Phượng Hà (Trung Hoa Độc thư báo)
