Những hạt bùn vạn dặm (Trích sách, phần 1)

"Dường như chỉ có người sống ở đất phương Nam thì mới hiểu được thế nào là bùn vạn dặm! Và Lê Quang Trạng - một người con của miền Tây đã thấy được 'bùn' và làm nên một thứ 'bùn' khác, vừa lạ vừa quen qua tập tản văn “Những hạt bùn vạn dặm” của anh." - Nhà văn Ngô Khắc Tài
 

Sợi nhớ mong manh

Ngày ông cố còn sống, trước nhà có một hàng cau. Ba kể, hồi trước, quê mình ai cũng ăn trầu nên có tục trước nhà trồng một hàng cau. Đi đâu về đâu cũng nhớ hàng cau đó. Vợ chồng đi ruộng về nhìn hàng cau mà nhớ nghĩa phu thê. Xóm giềng với nhau nhìn hàng cau mà nhớ tình thân, cái nghĩa nhân ở đời lấy trầu cau làm đầu câu chuyện…

Ông cố tóc bạc phơ, búi thành “củ tỏi” sau đầu. Dáng đi nhanh nhẹn, lúc nào trong túi cũng có cái ống ngoáy cùng mấy lát cau khô, mấy lá trầu xanh đã quét vôi và cục thuốc xỉa. Người ăn trầu lâu năm thiếu trầu không được. Trầu cay nồng vậy mà gây mê lòng người…

Hồi nhỏ, mỗi lần ba dắt lại nhà cố chơi là tôi chạy ngay đến bàn ăn trầu của ông. Tôi mê tít khai trầu của cố. Tôi trèo vào lòng cố, lấy cái bình vôi, quậy. Mỗi lần như vậy, cố cười, biểu: “Con đừng đảo cái bình vôi của cố, vôi nó nồng lên, cố ăn trầu phỏng miệng, biết chưa!” Tính cố nhẹ nhàng, điềm đạm như giọng nói của cố vậy. Tuy thích khai trầu của ông cố, nhưng mỗi lần ông ăn trầu là tôi sợ. Ông nhai trầu đỏ tươi cả miệng, nhổ ra nước trầu đỏ như máu. Tôi khóc, cố ôm tôi cười, miệng cố móm mém cười thật đẹp làm sao. Sau này, khi ông cố đã đi xa, mỗi lần nằm mơ thấy cố, tôi đều thấy ông cười, nụ cười đỏ tươi màu trầu trên môi tuyệt đẹp.

Ông cố sống một đời bình thường như bao nông dân khác trong vùng. Ông làm tá điền mười mấy năm, nhịn ăn nhịn mặc mua khoán một dãy đất lau sậy ở rẻo hoang vu phía đuôi cồn. Từ bàn tay khối óc cùng cái dao, cái cuốc, ông cố khai phá, mở mang nên một dãy đất cồn trù phú. Rồi ông lại giang nắng, ở trần trùng trục, đổ mồ hôi trên cánh đồng châu thổ. Người ta nhắc đến ông cố qua những ký ức về ông ngày ngày quây quần bên dãy đất ven sông; bên con trâu mỗi chiều nằm nhai rơm trong chuồng, có cái mẻ than un mạt cưa, khói tỏa bốn bề trắng xóa; bên luống cày, cái phản, cái cuốc, cái dao; bên con cá rô lẫy đẫy vũng chân trâu, con cá linh về trong mùa nước nổi... Nhưng khung cảnh này sẽ trống trải nếu kề bên ông cố thiếu đi miếng trầu và gói thuốc. Chi tiết nhỏ đơn sơ ấy là biết bao nỗi nhớ về ông, mà mỗi lần bất chợt gặp lại là mắt tôi bùi ngùi như thấy khói đi ngang qua.

Con đường đất từ lộ cái vào nhà cố xanh mát bởi hai hàng cau xanh, bóng nắng trải đầy lối đi như đang rộ nở. Con đường ấy đã nhiều năm tôi không đến nữa kể từ ngày cố mất. Có nhiều lý do để người ta không trở lại một con đường. Đôi khi vắng đi một con đường này vì trong lòng đã mở ra nhiều con đường khác. Mấy năm lên phố học, thỉnh thoảng tôi có về quê, nhưng con đường đất sình lầy phần nào làm tôi ngần ngại. Hơn nữa, nơi đó, cố không còn ngồi bên bàn ăn trầu. Nơi đó, cố không còn hiện diện. Ý nghĩa về ngôi nhà có hàng cau rợp bóng dần dần mờ đi, đôi lúc tưởng chừng khuất lấp vào thăm thẳm lá vàng rơi. Tôi cứ nghĩ cố đã về trời. Và con đường xưa rợp bóng hàng cau dần dần chạy xa vào tiềm thức.

Sau này, con đường đất được mở rộng, láng nhựa thẳng tắp từ lộ cái đến vàm sông, đi ngang nhà cố. Tôi chạy xe từ thành phố về quê, bon bon một mạch vào nhà cố mà ngỡ như mình đi lạc. Tuổi thơ của tôi đã trôi nơi đâu… Nỗi hoang mang khi đi lạc giữa quê nhà làm tôi thổn thức. Ký ức chỉ còn sót lại hình ảnh ông cố ngồi ăn trầu ở mờ xa, phía đó, có ngôi nhà cổ nép sau hàng cau giờ thông thoáng hơn, sáng sủa hơn vì hàng cau đã bị đốn mất, chừa lại một khoảng sân đầy nắng.

Ngôi nhà của cố chỉ còn lại hai cây cau, nhưng là cau kiểng, ra trái đỏ tươi. Hai cây cau nằm kề nhà, phía trước là khoảng sân rộng trồng nhiều cây kiểng. Chú tôi nói, bây giờ ở xóm mình không còn ai ăn trầu nữa. Chú hồi xưa ở với cố có tập ăn, nhưng giờ thấy cũng bất tiện nên bỏ ăn trầu. Hàng cau sau ngày cố mất đã bị đốn đi để làm đường. Chú trồng lại hai cây cau kiểng để cố có về nhà, nhìn cây cau là biết. Nhưng thím tôi kể, có mấy khi, chú nằm nhìn cây cau mà ứ nước mắt, hỏi vì sao, chú nói chú nhớ cố quá chừng.

Ngày giỗ cố, mọi người tụ về đông. Đám được bày biện nhiều món ngon Tây, Tàu đủ loại. Có ông anh từ xa đem về cúng cố gói xì gà hút cho thơm miệng, hay ông chú từ Pháp về cúng cố chai rượu Napoleon… Lúc đó, tôi thấy mình lạc lõng trong ngôi nhà của cố. Thấy nhớ cố vô cùng, nhưng nỗi nhớ mông lung không biết tựa vào đâu, bám víu vào đâu một hình ảnh để thời gian đừng cuốn trôi đi, lạc mất…

Ông chú tên Tèo, người giữ rẫy bắp cho ông cố, giờ già lụm cụm, cầm giỏ đệm cỏ bàng, đem theo một dĩa trầu, cau và cục thuốc xỉa: “Mấy món này tao gửi để bàn thờ cúng ông.” Ông chú nhắc, ông cố mầy hồi xưa có thể nhịn ăn đi ruộng, nhưng không thể nhịn trầu được. Đám giỗ mà thiếu trầu thì ổng buồn. Tự dưng tôi ứ nước mắt, đúng rồi, trầu. Là cái món giản dị mà nồng cay ấy, món mà cố suốt đời mang theo, người dân quê suốt đời gắn bó ấy…

Tôi nói với chú, hay là mình trồng lại một hàng cau. Chú nhìn tôi, ưng bụng. Mùa mưa sắp đến, cau mọc lên xanh. Những đứa cháu xa quê, mỗi lần trở về nhìn hàng cau mà nhớ nơi đó còn có ngôi Tổ phủ của mình...