Tin tức
05:55:18 12/10/2023Năm 2014, một nhà văn châu Á thứ 2, sau Haruki Murakami, được trao Giải Franz Kafka của Cộng hòa Czech (và là người đầu tiên được nhận giải ở ngay lần đề cử đầu tiên): Diêm Liên Khoa của Trung Quốc.
.jpg)
Nhà văn Diêm Liên Khoa
Nhà văn sinh năm 1958 trong một gia đình nông thôn ở tỉnh Hà Nam (Trung Quốc) này, khi khởi sự cầm bút viết văn, chỉ mong được “ăn no bụng và trốn thoát khỏi đồng ruộng”. Nhiều năm trôi qua, người lính viết văn năm xưa giờ đây đã trở thành tác giả nổi tiếng thế giới có tác phẩm được dịch ra hàng chục thứ tiếng.
Bà giám đốc Hội Franz Kafka, Markéta Mališová, khi chia sẻ về người thắng giải năm ấy đã nói: “Diêm Liên Khoa đã viết hơn 20 cuốn tiểu thuyết và tập truyện ngắn, phần lớn tập trung vào lịch sử Trung Quốc hiện đại từ những năm 1960 trở về sau. Ông đã được trao những giải thưởng văn chương cao quý nhất ở Trung Quốc nhưng đồng thời một vài tác phẩm của ông cũng bị cấm trong nước. Trong các tác phẩm của mình, ông miêu tả hiện thực đời sống ở Trung Quốc, dựa vào chính trải nghiệm riêng, và ông luôn tập trung vào mặt tối”.
Lời tóm tắt ngắn ngủi trên có hầu hết từ khóa quan trọng về Diêm Liên Khoa mà độc giả có thể dễ dàng đọc thấy qua những bài giới thiệu của chính nhà xuất bản nơi các bản dịch tiếng Anh tác phẩm của ông được phát hành, tới hàng loạt các bài phê bình trên báo chí phương Tây: phê phán xã hội, lịch sử Trung Quốc hiện đại, bị cấm, mặt tối hiện thực.
Nhà xuất bản Grove Atlantic viết: “Ông khẳng định mình gần như không được đọc trên chính tổ quốc” và coi ông là “ngọn cờ đầu của văn học phản kháng”. Tờ Financial Times gọi Diêm Liên Khoa là “tác giả được tụng ca đồng thời bị cấm nhiều nhất ở Trung Hoa”.
Trong bài phỏng vấn của tờ Guardian, ông được coi là “người chép sử nổi tiếng của Trung Quốc hiện đại”, người phỏng vấn còn nêu rõ giới phê bình Anh coi Nhật tức (tác phẩm được dịch sang tiếng Anh mới nhất của ông, in năm 2018) không chỉ là một phê bình xã hội mà còn là chính trị, về “Giấc mộng Trung Hoa” của Tập Cận Bình.
The New York Times Book Review nhận xét tiểu thuyết của ông “đả kích những khoảnh khắc đen tối nhất trong lịch sử Trung Quốc”. Ngay cả chính dịch giả Carlos Rojas của ông, cũng nhận định “nhiều tác phẩm của ông đều tập trung vào mặt tối của việc phát triển nhanh của Trung Quốc”.
Quả thật, Diêm Liên Khoa gặp rất nhiều trục trặc khi in sách ở trong nước: từ phải tự phê bình kiểm thảo khi viết Hạ nhật lạc, đến phải ra khỏi quân đội (một cách ép uổng) do tiểu thuyết Thụ hoạt, đến sách bị cấm như Vì nhân dân phục vụ (bản dịch tiếng Việt: Người tình phu nhân sư trưởng) và Đinh Trang mộng.
Và quả có thật, các tác phẩm của ông đều xoáy sâu miêu tả và khai thác những khía cạnh đen tối trong lịch sử xã hội Trung Quốc hiện đại.
Kiên ngạnh như thủy và Vì nhân dân phục vụ tập trung vào giai đoạn Cách mạng văn hóa.
Đinh Trang mộng là câu chuyện về nạn bán máu ở tỉnh Hà Nam gây ra đại dịch AIDS ở Trung Quốc (bản in Đinh Trang mộng xuất bản ở Việt Nam là bản đầy đủ, còn ở Trung Quốc là bản cắt).
Tứ thư kể về trại lao động thời Mao Trạch Đông trong giai đoạn Đại nhảy vọt nơi các trí thức, được gọi là nhà văn, học giả, nhà thần học, nghệ sĩ dương cầm..., bị cho đi cải tạo ở trại do một người lính phục viên, một đứa trẻ Con Trời, đứng đầu. Dưới sự cai trị dã man và độc tài, nơi sách vở bị tịch thu, các trí thức phải lao động quần quật để đạt tới các chỉ tiêu về sản lượng mạch và thép, và đói khát diễn ra triền miên.
Độc giả phương Tây và cả độc giả Việt Nam tìm gì và tìm thấy gì ở Diêm Liên Khoa, qua những tác phẩm phơi bày hiện thực ở trạng thái nguyên thô nhất? Liệu ông có vượt thoát được khỏi chính những diễn giải, mà ông thường xuyên được ngợi ca với tư cách là người chép sử bởi phương Tây, đã trở nên quá phổ biến? Liệu chính những trang viết tập trung quá sâu vào chế giễu sự phát triển của Trung Hoa hiện đại, góp phần không nhỏ cho sự đón chào ông nhiệt liệt trên thế giới, cùng với sự kích thích không ngừng của khẩu hiệu sách cấm, sẽ được coi là văn chương vĩ đại, hay chính là cái vòng càng khuôn hẹp ông lại, khiến các sự đọc chỉ càng chú ý vào nội dung phê phán xã hội và chính trị?
Trong bối cảnh phê bình và tiếp nhận Diêm Liên Khoa như vậy, bài phỏng vấn với tác giả sau đây là nơi ông bộc bạch về chính mình. Những chia sẻ của các tác giả, nói chung, đều luôn là nguồn soi rọi cho việc đọc tác phẩm của họ, tạo một nhịp cầu giúp độc giả hiểu sâu thêm về những ý tưởng, mục đích, biện pháp, mà tác giả nung nấu và thực hiện trong tác phẩm của mình.
Song, độc giả, dĩ nhiên không cần đợi đến Roland Barthes, người đã tuyên bố về cái chết của tác giả vào năm 1967, giải phóng văn bản đọc khỏi mọi ràng buộc với người sinh thành ra nó, từ lâu đã luôn tạo vô số trường diễn giải về tác phẩm.
Nguồn: Tuổi trẻ - Ngày: 16/04/2019
