Người Hà Nội, chuyện ăn chuyện uống một thời (trích sách, phần 1)

Cuốn sách đưa ta ngược dòng thời gian về những năm đầu của thế kỷ 20, để hồi tưởng, để khám phá một thời người Hà Nội đã ăn uống, chế biến và sáng tạo ẩm thực ra sao, đã “đối xử” thế nào với những màu sắc ẩm thực mới lạ du nhập vào Thủ đô qua các luồng “di cư”, giao lưu Đông – Tây, Nam – Bắc…

Nước vối xưa là một thức uống phổ biến ở Hà Nội. Hiệu ăn nào cũng để sẵn ấm nước vối để thực khách tráng miệng. Khoảng mấy chục năm trước, trên tàu điện Hà Nội,
ngoài ga Hàng Cỏ hay trong chợ Đồng Xuân, thường có những đứa trẻ hay bà già một tay xách chiếc ấm lớn ngoài bọc mền bông hay bao tải để ủ cho nước luôn nóng, một tay cầm chồng bát sứ, luôn miệng rao: “Ai uống nước vối nóng đây! Ai uống nước vối nóng đây!” Gọi nước uống là những khách lao động nghèo, dân buôn thúng bán mẹt hay người ở quê ra tỉnh ngồi đợi tàu xe trên sân ga, bến chợ...

Chẳng hiểu vì sao thứ đồ uống phổ biến một thời này của Hà Nội đã vắng bóng từ mấy chục năm nay, và bị thay thế bởi nước chè đặc, một thứ đồ uống mà trước đây được coi là xa xỉ.

---------------

Sau này, vào khoảng những năm Hà Nội phải thắt lưng buộc bụng để công nghiệp hóa đất nước, cái thời mà khẩu hiệu nêu ra là “Ăn lạc là ăn gang ăn thép”, tất cả mọi thứ lương thực, thực phẩm đều rất khan hiếm. Đường kính lúc ấy quý như vàng, chỉ dành cho người ốm thì hiệu kem Hồng Việt ở phố Hàng Bài lại nảy ra sáng kiến ép nước mía tươi rồi cho vào máy quay thành kem mía; vừa ngon, vừa bổ mà lại không cần đường. Tôi cũng đã có vài lần được thưởng thức thứ kem đặc biệt dân tộc, đặc biệt Hà Nội và rẻ tiền này, đến giờ vẫn không quên cái vị nhàn nhạt nhưng rất thú vị của loại kem con nhà nghèo thời ấy.

Ngoài các hiệu kem sang trọng rất Hà Nội kể trên, người ta còn thấy một số thứ kem rất rẻ tiền khác được bán trước cửa trường học hay trong các ngõ phố, khách mua chủ yếu là trẻ con nhà nghèo. Đó là loại kem que pha chế sơ sài nhạt hoét, đựng trong chiếc phích kem vỏ sắt tròn tròn như cái thùng gánh nước nhỏ được bán rong khắp nơi. Phích tây làm bằng thủy tinh hai lớp có tráng gương bên trong ánh lên xanh biếc, mở nắp ra thấy những que kem thô kệch vót bằng tre cắm tua tủa. Lúc bấy giờ chưa có dạng hộp xốp trắng cách nhiệt như các ông bán kem tò te tí te ngày nay hay sử dụng. Lại có đám trẻ luôn lượn lờ bên những chỗ đông người ăn kem, lượm những chiếc que vứt lung tung dưới lòng đường đem về rửa, rồi bán lại cho chủ hiệu kem để tái sử dụng cho que kem mới. Ngày ấy, trên tàu điện, ngoài ga hay bến tàu, bến xe và các ngõ phố thường nghe tiếng rao:

“Kem đi! Kem đi!

Kem một hào hai chiếc! Kem một hào hai chiếc! Một chiếc hai hào!”

Hoặc:

“Ai kem đi kem đi!

Tiền lành tiền nửa ăn kem!”

Lúc đó, người ta tiêu cả tiền rách chỉ còn một nửa. Đồng tiền giá hai hào rách đôi thì mỗi nửa đáng một hào. Kể cũng hay.