Tin tức
10:23:27 09/04/2025
Những việc họ làm đều có thể hiểu và thông cảm được
PV: Khi viết một câu chuyện như thế này, có lúc nào ông cảm thấy không nỡ không?
Lưu Chấn Vân: Chỉ khi anh viết với một tâm thái cực kỳ đê hèn thì mới cảm thấy không nỡ.
PV: "Đê hèn" ở đây nên hiểu thế nào?
Lưu Chấn Vân: Là một nhà văn, tôi chưa bao giờ viết với tâm thế đó. Tôi luôn tôn trọng các nhân vật trong tác phẩm, thậm chí còn hơn cả tôn trọng chính bản thân mình. Lấy một ví dụ, trong Hồng Lâu Mộng có một chi tiết khiến tôi cảm thấy hơi khó chịu, đó là cảnh bà ngoại Lưu vào Đại Quan Viên. Bà cũng là một người tham gia vào câu chuyện, vì là một bà lão nông thôn chưa từng được ăn những món ngon, nên khi nhìn thấy món cà tím được chế biến qua nhiều công đoạn chiên, hấp, ướp, rồi hầm, trong mắt bà đó không phải là cà tím vì cà tím ở quê không chế biến như thế. Là một bà lão, để lấy lòng một bà lão quý tộc khác, bà bị Giả mẫu, Vương Hy Phượng, Uyên Ương cài đầy hoa lên đầu, lại còn bị chuốc say. Sau đó, họ bắt bà làm thơ. Được ăn nhiều lại còn no căng, bà liền bật ra một câu: "Bò già, bò già, ăn khỏe như bò, nuốt trọn heo nái, cũng chẳng ngẩng đầu." Lúc này, tất cả nha hoàn, tiểu thư cười đến mức không đứng dậy nổi. Khi viết cảnh này, tác giả mang theo thái độ thưởng thức. Nhưng khi tôi đọc đến đó lại cảm thấy không nỡ, một bà lão nông thôn, hơn nữa còn mang họ Lưu, nhà họ Lưu chúng tôi bị đem ra cười cợt thế đấy.
Nhưng trong “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện”, không có một nhân vật nào bị viết với thái độ giễu cợt, khiêu khích, chế nhạo hay thưởng thức. Không hề có. Những việc họ làm đều có thể hiểu và thông cảm được.
PV: Khi ly hôn Ngưu Tiểu Lệ tìm đến Lão Cổ, trong "Tôi không phải Phan Kim Liên", Lý Tuyết Liên cũng tìm đến một người tên Lão Cổ. Có thể coi hai nhân vật này là một không?
Lưu Chấn Vân: Đây có thể xem như một cách biểu đạt tinh nghịch khi để nhân vật vượt qua ranh giới giữa các tác phẩm. Vì trong tác phẩm kia, người phụ trách ly hôn là Lão Cổ, ông ấy nói: "Tôi không chỉ lo chuyện ly hôn, mà còn lo cả chuyện kết hôn. Cả thị trấn này, chuyện ly hôn hay kết hôn đều do tôi quản." Đều cùng một tác giả cả mà, nên tôi mượn nhân vật này một chút, coi như một sự tri ân dành cho Lão Cổ. Trong phần ba của "Tôi không phải Phan Kim Liên", tôi còn viết về một huyện trưởng mà sau này trở thành chủ một quán ăn nhỏ. Ông ta đến Bắc Kinh, Tết đến lại không mua được vé về quê nên đã học theo Lý Tuyết Liên đi kiện cáo. Cuối cùng, có hai trợ lý cảnh sát đưa ông ta về quê bằng xe công vụ. Hai người đó là Lão Đổng và Lão Tiết. Đây là sự tri ân của tôi dành cho nhà văn Thi Nại Am, bởi trong Thủy Hử người áp giải Lâm Xung cũng chính là Lão Đổng và Lão Tiết, tôi đã mượn dùng họ một chút. Tôi như gọi cho họ một cuộc điện thoại: "Dạo này có rảnh không? Áp giải thêm một người nữa nhé?" Và thế là họ đồng ý. Tôi coi đó là một nét viết thoải mái, không gò bó. Ai tinh ý như cậu thì sẽ phát hiện ra, mà nếu không nhận ra cũng chẳng sao. Người nhận ra điều này cũng không nhiều đâu.
PV: Khi Ngưu Tiểu Lệ gặp Tô Sảng, ngàn vạn lần tôi chỉ mong hắn không phải kẻ buôn người, bởi tôi sợ nếu ông ra tay tàn nhẫn câu chuyện sẽ trở nên bi thảm hơn nữa.
Lưu Chấn Vân: Tôi không phải kiểu người như vậy. Nhân vật đi theo con đường của họ, chứ không phải do tác giả ép họ phải làm gì. Hơn nữa, mạch thời gian trong tiểu thuyết cũng ảnh hưởng đến kết cấu câu chuyện. Một chương đó tôi chỉ viết một câu rằng một năm đã trôi qua. Đó là vì chương trước đã đầy sóng to gió lớn, biến cố trùng trùng, thế nên khi đột nhiên xuất hiện một câu như vậy, một là để cho độc giả có chút thời gian để thở, hai là để thể hiện sức mạnh của cấu trúc. Một câu trên một trang giấy, một trang giấy chứa đựng sức mạnh của một câu và cả sức mạnh chuyển tiếp của câu chuyện.
PV: Nhắc đến cấu trúc, có một điểm tôi thấy rất thú vị. Nhóm điều tra viên thẩm vấn Tỉnh trưởng, Phó Tỉnh trưởng. Sau đó, khi đến lượt Ngưu Tiểu Lệ thẩm vấn chồng cô ấy, tôi bất giác liên tưởng đến nhóm điều tra viên trước đó, và thế là hai sự kiện này tương ứng với nhau.
Lưu Chấn Vân: Đó là một kiểu cấu trúc đối xứng. Một cảnh tượng xuất hiện, rồi một cảnh tượng khác với các sự vật và mối quan hệ nhân vật hoàn toàn khác mà vẫn mang lại cảm giác tương tự. Tôi còn cố ý lặp lại cùng một câu trong các đoạn văn. Chẳng hạn, Dương Khai Thác khát đến mức tóc như cỏ khô sắp bốc cháy; khi Ngưu Tiểu Lệ thẩm vấn chồng, anh ta cũng khát đến mức như có vô số con côn trùng đang hút cạn những giọt nước cuối cùng trong cơ thể. Đây là một kiểu cấu trúc khác, và đôi khi nó là một thử thách rất lớn đối với tác giả. Cấu trúc là bài kiểm tra quan trọng nhất đối với khả năng thấu hiểu các mối quan hệ nhân vật của một nhà văn. Viết một câu chuyện hấp dẫn hay tạo ra những đoạn “cao trào” thật sự không khó. Giống như có những người trông giống nhau, mắt mũi miệng đều đẹp, chân và phần thân trên cũng ổn, nhưng khi ghép lại với nhau thì lại trông rời rạc không ổn. Một số nhà văn cũng gặp tình trạng này, khả năng tổng hợp tổng thể của họ khá kém. Thật ra trong bất kỳ ngành nghề nào khả năng tổng hợp đều quan trọng cả, và đó cũng là thử thách lớn nhất về mức độ thấu hiểu cũng như khả năng nắm bắt của họ đối với một sự việc.
Ngoài ra, cũng có trường hợp bạn nhìn ra được tác giả muốn làm điều gì đó nhưng trông rất gượng ép, điều đó có nghĩa là họ nên thử một hướng đi khác. Có người muốn viết hài hước, nhưng khi đọc ta lại thấy họ cố quá, đến mức người đọc cũng thấy sốt ruột thay. Thực ra, sự hài hước thực sự là không hài hước, là sự hài hước ẩn sau những triết lý và mối liên kết giữa những tiết lý đó của câu chuyện.
PV: Nhìn từ góc độ văn học, nếu gạt bỏ sự khác biệt về tầng lớp hay bối cảnh cụ thể thì số phận con người lại có những điểm rất tương đồng. Dù vì lý do gì, họ đều phải đối mặt với sự khô khát, với những cuộc chia ly.
Lưu Chấn Vân: Trong dòng chảy thời gian, sự phân chia giai cấp hay địa vị thực ra rất ngắn ngủi. Có một câu thơ viết rất hay: Én xưa nhà Tạ, nhà Vương. Lạc loài đến chốn tầm thường dân gia (bản dịch của Tản Đà). Ở Bình Dao, cũng giống như vùng ngoại ô nơi Ngưu Tiểu Lệ sống trong tác phẩm, những ngôi nhà tứ hợp viện với nhiều sân trong nay đã được cải tạo thành khách sạn. Sau này dưới ánh trăng, có thể ta vẫn cảm nhận được tiếng cười nói rộn ràng thuở ban đầu của một đại gia tộc. Giai cấp hay tầng lớp chỉ là nhất thời, còn thời gian thì luôn công bằng. Dù là ai cũng phải đối diện với cái chết. Người ta hay nói về tuổi trẻ, nhưng khái niệm này rất ngắn ngủi và tuổi trẻ thì cũng như vậy. Tôi thường nghĩ, người ta cứ hay lấy đó để phân chia thế hệ, gì mà thế hệ 9x, 10x, như thể họ dẫn dắt và đại diện cho một kỷ nguyên mới, tôi thấy đó là điều hết sức vô nghĩa. Ngay từ thời nhà Thanh, đã có những con người thực sự hiện đại như Tào Tuyết Cần, trí tuệ của ông xuyên qua mọi ranh giới thời gian. Có bao nhiêu người của thế hệ 10x có thể sánh với trí tưởng tượng của Tào Tuyết Cần, Lý Thương Ẩn, hay với tư tưởng của Khổng Tử, Trang Tử? Bàn luận và phân chia theo cách đó tôi cho là một loại “thường thức” đi ngược lại với thường thức chính thống.
PV: Nhắc đến thời gian, với tư cách là một độc giả, tôi luôn có nỗi sợ đặc biệt khi đọc những câu kiểu như một năm trôi qua, hay thậm chí mười năm trôi qua. Chỉ một câu ngắn ngủi ấy nhưng ẩn chứa biết bao điều.
Lưu Chấn Vân: Bên trong nó là vô vàn khoảng trống.
PV: Ông nhắc đến sự khô khát, tôi ấn tượng sâu sắc với cảnh Ngưu Tiểu Lệ hôn tạm biệt chồng, một nụ hôn đầy máu. Cảnh tượng ấy bi tráng vô cùng, như một lời chia ly thực sự.
Lưu Chấn Vân: Cậu cảm nhận rất sâu sắc đấy. Tôi nhất định phải gọi điện báo cho Ngưu Tiểu Lệ, nhất định phải nói với cô ấy.
PV: Nhất định phải nhắn với cô ấy, bảo cô ấy cải tạo cho tốt. Cô ấy thực sự là một nhân vật khiến người ta day dứt.
Lưu Chấn Vân: Khi viết tác phẩm này, điều tôi quan tâm nhất là cảm giác tham gia của độc giả. Nhiều người đọc xong có sự nhập tâm mạnh mẽ hơn so với các tác phẩm trước của tôi. Vì sao? Bởi vì nhân vật chính chính là họ. Tôi thực sự sợ mình viết ra mà không ai quan tâm. Nhưng bây giờ nhìn lại, độc giả của cuốn sách này thực sự có cảm giác mình là nhân vật chính, cảm nhận được mối liên kết số phận giữa nhân vật chính và các nhân vật trong đó. Những suy ngẫm của họ còn vượt xa cả tưởng tượng của tôi.
PV: Còn một điều nữa, vì sao với những địa danh lớn, ông chỉ dùng XX thay vì dùng một cái tên hư cấu?
Lưu Chấn Vân: Đôi khi thực tế cũng gây ra nhiều phiền phức. Khi viết "Ôn lại 1942" hay "Tôi không phải Phan Kim Liên", tôi không muốn tác phẩm văn học bị chi phối quá nhiều bởi thực tế, hay thậm chí bị những yếu tố khác can thiệp. Ví dụ, nếu Ngưu Tiểu Lệ sống ở một ngôi làng có thật, hoặc một huyện cụ thể thì sẽ rất rắc rối. Vì thế, tôi để XX để độc giả tự lấp đầy khoảng trống bằng trí tưởng tượng của họ. Khi viết "Một câu đáng giá vạn câu", tôi sử dụng địa danh có thật là Diêm Tân. Rất nhiều độc giả thích tác phẩm này và cả những người ở tỉnh khác đã tìm đến Diêm Tân để xem. Tôi từng mô tả trong huyện có hai con sông, một con sông lớn chảy từ tây sang đông, bắc qua một cây cầu giống hệt trong Thanh minh thượng hà đồ, trên cầu có rất nhiều người buôn bán. Nhưng khi đến nơi, họ phát hiện trong huyện chẳng có con sông nào cả. Tôi cũng viết rằng phía sau làng tôi có một con sông lớn, hai bên bờ là khoảng trăm cây liễu to đến mức hai người ôm mới hết. Mọi người thường đặt một cái bàn dưới bóng cây ăn uống, gió thổi mát lành, rượu càng đậm hương. Nhưng đến làng tôi, họ chỉ thấy một con mương nhỏ với dòng nước ô nhiễm. Họ dậm chân mà than: "Bị lừa rồi!" Tất nhiên, đây cũng chỉ là một câu chuyện vui. Nhưng nó cho thấy sự khác biệt giữa văn học và hiện thực. Trong "Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện", tôi muốn các nhân vật thuộc về toàn dân, và XX chính là biểu tượng cho điều đó.
PV: Vậy để tôi hỏi lại từ đầu, dạo gần đây ông đã đọc những tác phẩm nào?
Lưu Chấn Vân: Tôi bắt đầu đọc lại một số tác phẩm kinh điển. Những tác phẩm này tôi đã đọc từ thời đại học, sau này cũng đọc lại nhiều lần, gần đây ngoài thời gian viết lách, tôi lại tiếp tục nghiền ngẫm chúng. Về văn học, tôi đọc lại các tác phẩm của Faulkner, Shakespeare và một số tác phẩm triết học kinh điển của Kant, Nietzsche, Wittgenstein. Ngoài văn học, tôi rất thích triết học,vì triết học bàn về lý lẽ. Dĩ nhiên, không phải quan điểm nào cũng đúng, nhưng ít nhất nó cho ta thấy ông ấy thật sự suy nghĩ như vậy.
PV: Vậy các tác phẩm mà ông đọc chủ yếu là của các tác giả kinh điển phương Tây phải không?
Lưu Chấn Vân: Không hẳn, thời gian trước tôi còn tập trung đọc lại thơ Đường, thơ Tống. Những bậc thầy như Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị, Lý Thương Ẩn thực sự là những nhà văn vĩ đại. Còn Tô Thức, Lý Thanh Chiếu thì các tác phẩm của họ cũng rất xuất sắc. Ví như Tô Thức từng viết "Đại giang đông khứ", hay một bài khác được ông thốt lên cảm khái khi nhìn thấy một dòng suối nhỏ, Một con sông có thể chảy ngược từ đông sang tây, vậy tại sao tuổi trẻ của con người lại nhất định phải đi theo chiều hướng suy tàn?. Lý Thương Ẩn cũng có một bài thơ mà tôi cho rằng không chỉ là đỉnh cao của văn học Trung Quốc, mà xét trên phạm vi thế giới cũng thuộc hàng xuất chúng. "Quân vấn quy kỳ vị hữu kỳ, Ba sơn dạ vũ trướng thu trì. Hà đương cộng tiễn tây song chúc, Khước thoại Ba sơn dạ vũ thì" (Ngày về khó hẹn cho nhau, Ba Sơn mưa tối hồ thu nước đầy. Bao giờ chung bóng song tây, Còn bao nhiêu chuyện núi này mưa đêm! – bản dịch của Tương Như). Bốn câu thơ này chứa ba tầng cấu trúc. Đầu tiên, nhân vật chính đang ở đất Thục, người vợ ở Lạc Dương hỏi anh bao giờ trở về và câu trả lời là không biết. Thứ hai, mưa đêm ở Ba Sơn là làn mưa thu liên miên, nước hồ dâng đầy, anh mong mỏi được trở về Lạc Dương trò chuyện với vợ mỗi đêm và cắt bấc đèn như ngày xưa. Họ nói gì với nhau? Nói về tâm trạng và hoàn cảnh của “anh” hiện giờ trong làn mưa đêm Ba Sơn. Một bên là hiện tại, một bên là tương lai, nhưng đây vẫn chưa là gì, quan trọng nhất là vào thời điểm đó vợ của anh ta đã qua đời. Đây là ba tầng cấu trúc, tưởng tượng vợ vẫn còn ở Lạc Dương, tưởng tượng vợ còn hỏi anh ta khi nào trở về. Trong vỏn vẹn 28 chữ, bài thơ này đạt đến một đỉnh cao về cấu trúc văn học.
PV: Hồi nhỏ ông có đọc cuốn sách nào mà đến giờ vẫn in sâu trong tâm trí không?
Lưu Chấn Vân: Hồi đó, tôi học mãi mà không vào. Vì tôi sinh ra ở một ngôi làng rất nhỏ, khi đó trong làng còn chẳng có trường học. Rồi bỗng nhiên có một thầy giáo họ Mạnh đến. Trong "Một câu chọi vạn câu" tôi cũng viết về một thầy giáo họ Mạnh, ông dẫn theo vợ đến thành lập một trường tiểu học ở làng, gom hết bọn trẻ con lại để dạy chữ. Có đứa đã mười lăm, mười sáu tuổi, còn tôi lúc ấy mới năm tuổi. Nếu không nhập học cùng lứa đó thì coi như không còn cơ hội nữa, vậy là tôi bắt đầu vào lớp một. Bọn trẻ học rất tốt nhưng tôi lại không theo kịp. Tôi ngồi bàn đầu vì thân hình thấp bé, rồi tan học về cứ hỏi bà ngoại chữ này đọc thế nào. Nhưng bà tôi cũng không biết chữ, thế là hai bà cháu cứ nhìn mãi vào con chữ mà chẳng biết làm sao. Cuối cùng bà nói: "Hai bà cháu mình có ngồi cả đêm cũng chẳng đoán được chữ này là họ Trương hay họ Lý đâu, thôi con cứ đi ngủ đi." Lúc ấy tôi bất lực đến nỗi bật khóc. Sáng hôm sau khi gà gáy, bà tôi đã dậy kéo sợi. Bà gọi tôi dậy và bảo sáng nay con thử nghĩ lại xem có nhớ ra được chữ đó là chữ gì không. Và cách này lại hiệu quả, đôi khi tôi sẽ chợt nhớ ra một chữ mình đã học. Đây có lẽ là điều in sâu nhất trong ký ức tôi.
Tôi nhớ hồi bé, trăng trong làng sáng lắm, có đêm tôi ngồi ngoài sân đọc sách mà không cần đèn. Đến lớp ba, lớp bốn, tôi bắt đầu giỏi toán, rất thích đọc sách toán. Toán học giúp ích rất nhiều cho tôi sau này khi làm nhà văn, vì nó đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Bạn tính toán cả ba trang giấy mà chỉ cần đặt sai một dấu thập phân thôi thì cả bài toán coi như sai hết. Viết lách cũng vậy, từng câu từng chữ phải thật chính xác, sự chặt chẽ và tỉ mỉ là điều rất quan trọng. Khi thi đại học, tôi chọn khối văn. Nếu theo khối tự nhiên, có lẽ bây giờ tôi đã đi một con đường khác. Môn toán đã giúp ích cho tôi rất nhiều, vì năm 1978 tôi đạt hơn 80 điểm toán trên thang 100. Khi đó, nhiều người vì hoàn cảnh khó khăn, có thể thi được 8 hay 10 điểm đã là không tệ rồi. Cho nên người ta cứ nghĩ tôi đỗ thủ khoa Hà Nam là nhờ văn chương xuất sắc. Nhưng tôi bảo không phải, lúc đó tôi giỏi toán nên mới thi đậu khoa Văn, mọi người trong khoa đều viết lách, sinh viên khoa Văn không phải đều viết lách như thế à, nên tôi cũng theo phong trào mà viết. Rồi đến một ngày, mọi người dần dần bỏ cuộc, chỉ còn mình tôi tiếp tục viết và đến giờ tôi vẫn còn viết, đơn giản vậy thôi. Nếu ngày đó tôi chọn khối tự nhiên thì có lẽ cũng không có vấn đề gì, và bây giờ có thể tôi đang ở một phòng thí nghiệm nào đó tại Đại học Princeton hướng dẫn một nhóm nghiên cứu sinh. Thế cũng không tệ lắm nhỉ!
PV: Trước đây khi đọc một bài viết về vợ ông, tôi rất ấn tượng với một chi tiết, ông nhìn thấy một người lao động nhập cư vác một bao hàng nặng đi qua thế là nói với vợ mình rằng, đây là anh em của tôi, nếu ngày xưa hai người không thi đỗ đại học thì có lẽ cuộc sống cũng đã rẽ sang một hướng khác, không giống với bây giờ mà cũng không phải là ở Princeton. Tôi rất tò mò, hiện tại ông có cảm xúc như thế nào về cội nguồn quê hương nơi ông được sinh ra?
Lưu Chấn Vân: Cậu nói hơi quá rồi, đừng lôi chuyện này lên tận "cội nguồn" hay "quê hương" gì cả. Nếu từ nhỏ cậu đã là một đứa trẻ vất vả, lớn lên ở làng quê, thì khi gặp người có hoàn cảnh tương tự cậu sẽ có một sự đồng cảm tự nhiên. Nếu không đỗ đại học, tôi đi làm công trường xây dựng cũng không có gì là không tốt. Bởi vì tôi giỏi toán, có lẽ cũng có thể mày mò ra mấy mẹo nhỏ về cách xây tường, làm mộc. Tôi không nghĩ như thế có gì không tốt. Tôi không cho rằng nghề nào mà người ta cho là cao sang thì tôi sẽ thấy nó cao sang. Ví dụ, có người tài sản hàng chục triệu, người ta bảo anh ta rất giỏi nhưng chưa chắc tôi đã nghĩ như vậy. Cũng có thể anh ta chỉ là một kẻ lừa đảo, mà kẻ lừa đảo thì nhiều lắm. Công nhân công trường không có gì là thấp kém cả. Anh thấy họ ngày nào cũng vất vả, nhưng thực ra không phải vậy. Cái gì mới thực sự là mệt mỏi? Là những người ngồi vật vã trên vỉa hè, muốn bán sức lao động nhưng không ai thuê. Giống như trong "Lạc Đà Tường Tử" của Lão Xá, tôi thấy ông ấy thể hiện điều này rất sâu sắc. Ban đầu, Tường Tử kéo xe theo tháng, thu nhập ổn định, sáng đi làm, tối tan ca, đoạn đường cũng không xa. Anh ta còn cẩn thận lau đèn xe sáng bóng, trải thảm trên ghế. Nhưng rồi anh ta thành một kẻ đứng đường kiếm sống giống như tài xế taxi. Ban đầu vẫn có khách, anh ta còn đủ tiền uống chút rượu, ăn chút thịt bò. Nhưng sau đó, khi chân tay không còn nhanh nhẹn nữa, anh ta không tìm được khách, bắt đầu tranh giành, bị đồng nghiệp khinh bỉ, sau đó là sự sa sút của một người phu xe. Thỉnh thoảng tôi nghĩ, tôi biết lái xe, vậy thì còn một nghề nữa có thể làm: tài xế Didi (dịch vụ gọi xe ở Trung Quốc giống như grab). Anh có nghĩ tài xế Didi vất vả không? Chỉ cần có khách thì sẽ không thấy mệt. Nếu tôi có khách quen đưa đón đi làm hàng ngày, thuê xe theo tháng, vậy thì rất tốt. Nhân lúc họ đi làm, tôi có thể tranh thủ nhận thêm cuốc khách lẻ.
Mà chắc chắn xe của tôi sẽ rất sạch, có nước cho khách, có lời chào hỏi tử tế. Tôi thấy như thế cũng rất tốt mà.
Nguồn: Tạp chí Nhà văn Thanh Niên (10/2020)
