Tin tức
10:01:21 09/04/2025
Nhìn nhận thế giới bằng nước mắt
PV: Điều thú vị là với tư cách là một nhà văn, ông có một lợi thế hơn so với những "người hóng chuyện" vốn chỉ có thể xem hình ảnh hay nghe tin đồn, đó là góc nhìn Thượng Đế. Cách viết của ông cũng phong phú hơn báo chí, có thể coi đó là một "đặc quyền" của ông không?
Lưu Chấn Vân: Không, tôi chưa bao giờ sử dụng góc nhìn Thượng Đế để viết tác phẩm hay nhìn nhận nhân vật trong tác phẩm. Tôi chỉ có một góc nhìn duy nhất chứ không có góc nhìn của tác giả. Vậy đó là góc nhìn của ai? Chính là góc nhìn của nhân vật. Kể cả cách sử dụng ngôn ngữ cũng vậy, bởi vì cuốn sách viết về bốn nhân vật thuộc các tầng lớp khác nhau mà. Ngưu Tiểu Lệ là một cô gái nông thôn, nên khi viết về cô ấy hầu hết tôi sử dụng ngôn ngữ ở các làng quê. Từng cử chỉ, nét mặt của cô ấy đều là cách nhìn nhận thế giới dưới góc độ của một cô gái quê chân chất, vậy nên ngôn ngữ miêu tả cũng phải phù hợp với cô ấy. Nhưng khi viết về một Tỉnh trưởng, bối cảnh của ngôn ngữ sẽ lập tức thay đổi. Họ thường xuyên tổ chức hội nghị công vụ, liên tục đi thị sát địa phương, khi vào đến thành phố, thị trưởng và bí thư thành ủy đều đã đứng chờ ở đó. Ông sẽ xuống dưới bắt tay với họ, rồi khi đi đến các huyện cũng lại có một nhóm người khác đang đợi sẵn. Ngôn ngữ của họ chứa đầy hàm ý chính trị, xã hội và cả kiến thức chuyên môn. Đương nhiên, khi viết về một Cục trưởng Cục Giao thông huyện, môi trường làm việc và sinh sống lại khác với Tỉnh trưởng, bối cảnh ngôn ngữ của ông ta là cán bộ cấp huyện, còn Cục trưởng Cục Bảo vệ Môi trường Thành phố lại có một bối cảnh ngôn ngữ khác, đòi hỏi phải nắm bắt chính xác.
PV: Ông có cần nghiên cứu trước khi viết không?
Lưu Chấn Vân: Nghiên cứu là việc hằng ngày. Nếu đợi đến khi viết mới lao vào tìm hiểu thì đã quá muộn. Tôi có một thói xấu là luôn mang theo một tờ giấy và một cây bút trong túi, khi nghe ai đó nói điều gì khiến mình xúc động tôi sẽ ghi lại ngay. Nếu đột nhiên có một ý tưởng lóe lên trong đầu, tôi cũng muốn ghi lại. Nếu anh (Tống Vũ) nói câu gì đó khiến tôi nổi hứng thì tôi cũng sẽ ghi lại dù anh không hề hay biết. Khổng Tử từng nói một câu mà ban đầu tôi vẫn chưa thấu hiểu đủ sâu: Tam nhân hành, tất hữu ngã sư (Ba người cùng đi, tất có một người là thầy). Trong cuộc sống hằng ngày, bạn sẽ bất chợt nhận ra những kiến thức, suy tư, triết lý sâu sắc này. Đôi khi chỉ là một chi tiết nhỏ nhưng lại trở thành điểm chạm đầy xúc động và khơi gợi cảm hứng cho bạn.
PV: Vậy trong cuốn tiểu thuyết này, ông có viết về một điểm chạm nào cụ thể không?
Lưu Chấn Vân: Khi nhìn nhận một tác phẩm, những khoảnh khắc xúc động lẻ tẻ không có ý nghĩa gì cả. Chỉ là khi nói về mối quan hệ giữa các nhân vật, bốn con người thuộc bốn giai cấp khác nhau vốn chẳng liên quan gì đến nhau, vậy mà lại giao thoa ở một điểm nào đó giữa nửa vòng Trung Quốc rộng lớn. Tôi nghĩ điều này còn rất mới và đây là điều mà chỉ có "thời đại hóng chuyện" mới tạo ra được. Cái "mới" này đồng thời cũng rất "cũ", bởi gốc rễ của mối quan hệ giữa các nhân vật có thể truy ngược về lịch sử xa xưa của Trung Quốc. Cách xây dựng nhân vật giữa hiện thực và lịch sử này chính là điều khiến tôi say mê. Nhiều tác giả hoặc biên kịch hay nói về “phân cảnh”, “có một vài phân cảnh”, nhưng tôi thấy đó là những lời vô nghĩa bởi vì bạn sẽ sắp xếp logic về hành vi, lối suy nghĩa, mối quan hệ giữa các nhân vật theo hướng đi của câu chuyện.
Chính vì vậy, đôi khi xem một số tác phẩm chúng ta sẽ nghĩ chuyện này sao có thể xảy ra,, nhưng nó đã xảy ra. Là ai khiến nó xảy ra? Là tác giả hoặc đạo diễn. Những phân cảnh mà họ dày công sắp đặt, có những phân cảnh như vậy đó. Tôi thấy cách sáng tác này rất lạc hậu, nông cạn và ngớ ngẩn. Điều quan trọng là nhân vật muốn làm gì, bạn phải tôn trọng họ. Một tác giả muốn tôn trọng độc giả thì trước hết phải tôn trọng nhân vật trong tác phẩm. Bất kể anh ta là loại người gì, dù đó là một quan tham thì cũng không có nghĩa anh ta vừa sinh ra đã là tham quan, mà anh ta cũng có một cuộc đời phức tạp, có những cảm xúc phức tạp. Như Ngưu Tiểu Lệ từ một cô gái nông thôn chất phác đến khi hành nghề mại dâm, bạn có dám chắc cô ấy là người xấu không?
PV: Dĩ nhiên là không.
Lưu Chấn Vân: Ở góc độ pháp luật, cuộc sống và xã hội, có thể cô ấy sai. Nhưng các tác phẩm văn học đã vượt lên trên những khía cạnh đó đi sâu vào nhân tính bao gồm cả linh hồn và những giằng xé nội tâm của con người.
PV: Ngưu Tiểu Lệ từ quê lên tỉnh, rồi từ tỉnh này sang tỉnh khác, đến các thành phố lớn hơn. Khi đối diện với những người thuộc tầng lớp cao hơn, cô ấy hoàn toàn bất lực, lạc lối giữa những lựa chọn, phán đoán của mình.
Lưu Chấn Vân: Cô ấy đâu có lựa chọn nào khác. Nếu quay về, cô ấy chỉ có thể làm công nhân dệt may với mức lương 1.800 tệ mỗi tháng, vậy đến khi nào mới trả hết số nợ vay nặng lãi đây? Hơn nữa, cảm giác bị xã hội chèn ép ấy đến từ mọi tầng lớp. Và chúng ta nói Trung Quốc là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, vậy nền kinh tế đó đến từ đâu? Chính từ những con người như Ngưu Tiểu Lệ. Chứ chắc không phải từ những doanh nhân giỏi phong bạt thổi phồng rồi ôm hàng chục tỷ bỏ trốn đâu nhỉ.
PV: Trong tiểu thuyết, một vài quan chức cấp cao và một số sự kiện như “Anh chàng cười” hay “Anh họ” khiến tôi liên tưởng đến đời thực. Nhưng nhân vật khiến tôi day dứt nhất vẫn là Ngưu Tiểu Lệ. Nhân vật này có dựa trên nguyên mẫu nào không?
Lưu Chấn Vân: Một số sự kiện trong sách đúng là có liên tưởng từ thực tế, nhưng đó là do tôi mượn dùng có chủ đích. Tại sao tôi mượn dùng chúng? Là vì chúng không quan trọng. Chúng chỉ là một chi tiết trong tác phẩm, không giữ vai trò cốt lõi hay kết cấu. Nếu chúng đóng vai trò cốt lõi hay kết cấu thì tôi đã không dùng, bởi điều đó chỉ chứng tỏ tôi không có đủ trí tưởng tượng. Chúng chỉ là những chi tiết và đơn giản là chúng phổ biến mà thôi. Tôi chỉ tiện tay lượm lặt chúng vào, vì những chi tiết này ai cũng từng thấy, chúng giúp tăng tính chân thực cho tác phẩm. Nhưng thật ra việc có tăng tính chân thực hay không cũng không quan trọng, mà quan trọng là ý nghĩa ẩn sau những sự kiện ấy. Giống như “Ôn lại 1942” tất cả đều là người thật việc thật, nhưng điều tôi muốn đào sâu không phải là những sự thật này mà là để đặt ra một câu hỏi còn tàn khốc hơn cả sự thật.
Hay như Hồng Lâu Mộng, khi vua Càn Long đọc xong ông nghĩ: “Đây chẳng phải là chuyện trong nhà Minh Châu sao?” Nhưng nó có phải chuyện trong nhà Minh Châu không không quan trọng, mà quan trọng là khi viết Hồng Lâu Mộng, tác phẩm đã trở thành câu chuyện của một tảng đá và một nhành cỏ chứ không còn là chuyện suy tàn của nhà Minh Châu. Điều quan trọng là khi viên đá và nhành cỏ đó đến với thế gian, số phận của chúng sẽ thay đổi như thế nào. Tôi đoán động cơ sáng tác của Tào tiên sinh là viên đá ban đầu còn sót lại khi Nữ Oa vá trời. Nhành cỏ đó cũng có đôi phần tương tự như trong "Ôn lại 1942", nó gặp phải hạn hán và sắp chết đến nơi, nhưng không phải ông ấy chỉ cần tưới cho ít nước là nó sẽ sống lại sao? Sau đó nhành cỏ đã nói một câu mà tôi cho rằng đó là một động cơ rất quan trọng của cả "Hồng Lâu Mộng". Ai đối xử tốt với tôi, tôi thường tự hỏi làm sao để báo đáp họ đây? Kiếp sau tôi sẽ làm trâu làm ngựa để báo đáp họ. Nhưng nhành cỏ này cũng nói "kiếp sau tôi sẽ dùng nước mắt báo đáp bạn", điều này rất quan trọng. Dùng nước mắt nhìn nhận thế giới, tôi nghĩ đó là một cảm giác bất chợt đến với Tào tiên sinh khi viết, chứ không phải “vô nghĩa ngập mặt giấy, dòng nước mắt cay đắng” (câu thơ trong bài thơ “Vô nghĩa ngập mặt giấy” của Tào Tuyết Cần). Trong "Hồng Lâu Mộng", nước mắt của nhành cỏ chưa bao giờ ngừng chảy, và nó là người tham gia vào câu chuyện chứ không phải là thành viên trong bốn gia tộc lớn. Cha mẹ mất sớm, đến nhà bà ngoại gửi lại một cây cỏ. Nó là suy nghĩ của tác giả, cũng là suy nghĩ của một tác giả vĩ đại, chứ không chỉ là câu chuyện về sự suy tàn của bốn gia tộc như chúng ta thường nghĩ.
Nguồn: Tạp chí Nhà văn Thanh Niên (10/2020)
