LƯU CHẤN VÂN: TÔI ĐÃ NÓI LÊN TIẾNG LÒNG CỦA NGƯỜI DÂN TRUNG QUỐC (KỲ 1)

Lưu Chấn Vân là nhà văn kiêm nhà biên kịch nổi tiếng. Ông sinh ra tại huyện Diên Tân, tỉnh Hà Nam vào tháng 5 năm 1958. Năm 1973, ông nhập ngũ và phục vụ trong quân đội. Năm 1978, ông xuất ngũ sau đó trở về quê nhà làm giáo viên trung học và cùng năm đó thi đỗ vào khoa Ngữ văn trường Đại học Bắc Kinh. Ông bắt đầu sáng tác văn học từ năm 1982 và từng là một trong những tác giả tiêu biểu của “chủ nghĩa hiện thực mới”. Các tác phẩm chính của ông bao gồm các truyện ngắn “Tháp Phố”, “Tân binh liên”, “Lông gà khắp đất”, “Quan nhân”, loạt tiểu thuyết dài về “quê hương” như “Hoa vàng cố hương”, “Quê hương được lưu truyền khắp nơi”, “Mì quê và hoa”, cũng như các tiểu thuyết “Tên tôi là Lưu Nhảy Vọt”, “Một câu đáng giá vạn câu”, “Tôi không phải là Phan Kim Liên", “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện”... Trong đó, “Tháp Phố” đã đoạt giải thưởng truyện ngắn xuất sắc toàn quốc năm 1987-1988, “Một câu chọi vạn câu” giành giải thưởng văn học Mao Thuẫn lần thứ 8. Năm 2018, ông được Bộ Văn hoá Pháp trao tặng “Huân chương Hiệp sĩ Văn học và Nghệ thuật của Cộng hoà Pháp” và hiện đang là giáo sư tại Khoa Văn học, Đại học Nhân dân Trung Quốc.
Văn học xuất hiện ở nơi cuộc sống ngừng lại

PV:Trong “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện”, ông đã viết về cả mặt tích cực lẫn tiêu cự của việc “hóng chuyện”. Vậy ông có quan điểm cá nhân nào về hiện tượng này không?

Lưu Chấn Vân: Trước hết, tôi nghĩ rằng nó rất hay. Internet, Weibo và Wechat xuất hiện, bước tiến lớn nhất của thời đại là trao lại quyền phát ngôn cho mỗi cá nhân. Nếu không có Internet, có thể chúng ta chỉ biết những gì báo chí và đài truyền hình đưa tin. Nhưng bây giờ, ta có thể nhận thấy ngôn ngữ của báo chí, truyền hình và ngôn ngữ mạng là hai hệ thống hoàn toàn khác nhau. Giống như thời Tống có ngôn ngữ chính thống, nhưng khi Lâm Xung gặp Lỗ Trí Thâm, hay Võ Tòng ghé vào quán của Tôn Nhị Nương, họ sử dụng ngôn ngữ giang hồ với nhau. Internet cũng giống như một thứ ngôn ngữ giang hồ vậy, cho nên người ta mới cứ hay nói bình thường sao mà có nhiều người thuộc “tộc cúi đầu” (ám chỉ những người suốt ngày cắm mặt vào điện thoại) thế và mong họ hãy ngẩng đầu lên đi. Nhưng tôi lại luôn muốn nói rằng, nếu hàng trăm triệu người đều cúi đầu thì chắc chắn trong điện thoại phải có thứ gì đó còn thú vị và chân thực hơn cả báo chí, đó là điều thứ nhất. Còn thứ hai, quan trọng hơn nữa là mọi người có quyền phát ngôn chứ không chỉ là quan sát thụ động. 

Bạn có thể thấy có rất nhiều bình luận là do cảm xúc nhất thời, nhưng cũng có không ít cái được phân tích rất logic. Tôi cho rằng quyền được lên tiếng của mỗi người là món quà tuyệt vời nhất mà Thượng đế ban tặng cho thế giới thông qua Internet bằng Wechat và Weibo.

Tuy nhiên, đó không phải là điểm khởi đầu chính để tôi viết cuốn tiểu thuyết này. Mà lý do ban đầu là bởi tôi thấy được “thời đại hóng chuyện” có thể thể hiện một cách logic sự vi diêu khó diễn tả bằng lời giữa những sự kiện tưởng như không liên quan – mà thực chất là có liên quan bởi vì mọi thứ trên thế giới đều liên kết với nhau. Điều thú vị không chỉ là chuyện hả hê hay vui sướng mà là việc các sự kiện vốn chẳng dính dáng gì đến nhau lại chợt liên quan kỳ lạ.

PV: Có phải có một sự kiện cụ thể nào đó khiến ông đột nhiên ý thức được việc “hóng chuyện" hay vai trò của “quần chúng hóng chuyện" không?

Lưu Chấn Vân: Thực ra, các câu chuyện không ảnh hưởng gì đến ý định sáng tác ban đầu của tôi, và tôi cũng không quá quan tâm đến quá trình hình thành của những câu chuyện đó. Động lực và điểm khởi đầu của tôi khi viết chỉ đơn thuần là mối quan hệ giữa các nhân vật – một kiểu mối quan hệ chưa từng xuất hiện trong các tác phẩm trước đây của tôi hay của người khác.Và kiểu mối quan hệ nhân vật mới này chắc chắn sẽ nói lên những lý lẽ mà con người chưa từng suy ngẫm trước đó. Ví dụ khi viết “Ôn lại 1942”, tôi biết rằng vào năm 1942, do hạn hán mà rất nhiều người ở Hà Nam đã chết đói. Nhưng để tôi viết về thảm hoạ này thì tôi không có nhiều hứng thú, bởi vì đã có quá nhiều tác phẩm viết về chủ đề này rồi.

Tuy nhiên, sau khi tra cứu tài liệu tôi phát hiện ra việc chết đói lại có rất nhiều góc nhìn khác nhau: quan điểm của dân bị nạn, của chính phủ Quốc dân, cách nhìn nhận của người Mỹ, Liên Xô, Anh, cũng như suy nghĩ của giới truyền thông và tôn giáo. Khi nhiều góc nhìn khác nhau cùng tập trung vào một sự kiện, nó sẽ phản ánh nên điều gì? Đây là một điều vô cùng quan trọng. Mà quan trọng hơn cả chính là việc nạn đói đã xảy ra.

Tương tự, trong “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện" tôi đã xây dựng bốn nhân vật đến từ bốn tầng lớp khác nhau: một cô gái nông thôn, một Tỉnh trưởng, một Cục trưởng Cục Giao thông huyện và một Cục trưởng Cục Bảo vệ Môi trường Thành phố. Họ không cùng làng, không cùng huyện, không cùng thành phố, thậm chí còn không cùng tỉnh. Xét về địa vị xã hội, có lẽ cả đời họ cũng chẳng có liên quan gì với nhau. Khi Tỉnh trưởng đến các vùng nông thôn để kiểm tra, nhiều lắm cũng chỉ hỏi nhà có bao nhiêu người, thu thập năm nay thế nào, chứ chẳng thể nảy sinh một mối quan hệ mật thiết nào với bạn. Nhưng chính trong “thời đại hóng chuyện", những con người này lại bất ngờ có những liên kết chặt chẽ, sinh tử gắn bó, thậm chí có phần nực cười.

Trùng hợp là kiểu mối quan hệ nhân vật này chưa từng xuất hiện trong các tác phẩm trước đây của tôi. Trước kia, mối quan hệ giữa các nhân vật trong tác phẩm của tôi đều là giữa những người gần gũi với nhau, chẳng hạn như Tiểu Lâm từng nói: “Muốn sống tốt thì chỉ cần đối xử tốt với những người xung quanh là được”. Mà những người xung quanh thì đều là người quen cả mà. Trong “Ôn lại 1942”, đó là mối quan hệ giữa những người dân gặp nạn và giữa họ với chính phủ Quốc dân – đều là những quan hệ dễ nhận thấy. Trong “Một câu chọi vạn câu” cũng là mối quan hệ giữa Ngưu Ái Quốc và Dương Bách Thuận với những người xung quanh. Trong “Tôi không phải là Phan Kim Liên”, đó cũng là mối quan hệ giữa nhân vật chính với những người có liên quan, cô ấy kiện cáo thế nào, còn họ thì tìm cách ngăn cản ra sao. Những mối quan hệ đó đều rõ ràng, hiển nhiên. Nhưng kiểu như những mối quan hệ ẩn thì trước đây tôi chưa từng viết. Và chính điều này đã thu hút tôi.

PV: Sự thu hút này đã nảy sinh như thế nào?

Lưu Chấn Vân: Có lẽ trong cuộc sống, nó vốn dĩ đã tồn tại. Ví như chúng ta thường xuyên bắt gặp một số tin tức như một ai đó đã dấn thân vào một ngành nghề nào đó như thế nào, hay một quan chức tham nhũng nào đó sao lại đột ngột từ chức. Nhưng những sự kiện này không thể cấu thành một tác phẩm văn học, vì chúng chỉ là một hiện tượng, một sự thật, một câu chuyện riêng biệt. Tuy nhiên, đằng sau những câu chuyện và nhân vật đó là một logic được hình thành, là “hiệu ứng cánh bướm” giữa sự kiện này với sự kiện khác, chúng sẽ quay ngược lại chạm đến những nhân vật đó và cả tâm hồn của họ, đây mới là điều mà tác phẩm văn học thực sự quan tâm.

Văn học hé lộ mối liên kết đằng sau những sự kiện rời rạc trong cuộc sống, những logic và những gì ẩn đằng sau nó, những tiếng lòng và suy tư mà con người cảm nhận được nhưng chưa từng thốt ra thành lời. Ở nơi cuộc sống ngừng lại, văn học xuất hiện. Nếu không, những gì bạn viết chỉ là lặp lại một chủ đề đã xuất hiện nhiều lần. Tôi rất không đồng tình với quan điểm cho rằng viết tác phẩm là nhằm vạch trần cái xấu. Đó là công việc của truyền thông, của báo chí và hoàn toàn khác với văn học. Nhiều người bày tỏ nhân vật tham quan trong “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện” được khắc hoạ rất có tính người, rất cảm động, và hỏi tôi rằng liệu có phải tôi cũng dành lòng trắc ẩn cho họ không. Tôi đáp rằng, con người trong đời thực và nhân vật trong tác phẩm văn học là hai việc khác nhau. Với con người trong đời thực, đôi khi bạn chỉ có thể nhìn thấy một mặt của họ. Làm gì có tham quan nào một tuổi đã là quan tham. Họ cũng có cha mẹ, có anh chị em, cũng lớn lên trong sự ấm áp, phẫn nộ, bài xích, công kích, quở trách của con người.

Một tác phẩm văn học hay phải là một tác phẩm càng đọc càng thấy sâu sắc

PV: Từ khi nào ông thực sự quan tâm đến những hiện tượng này? Ví dụ như tác động to lớn từ bên ngoài hình thành nên số phận tương lai của một người?

Lưu Chấn Vân: Thực ra, tôi đã từng viết nên những nhân vật đơn lẻ như vậy trong các tác phẩm trước đây. Ví dụ, “Tháp Phố" kể về một người tay không tấc sắt, rồi bỗng dưng cuộc đời mở ra một cánh cửa nhỏ cho anh ta. Nhưng không chỉ một người mà là hàng ngàn hàng vạn người, hàng ngàn hàng vạn con bướm đều muốn tìm đến ánh sáng thông qua cánh cửa đó. Cả quá trình khao khát ánh sáng ấy là sự thích thú và quá trình đầy phức tạp của họ trong một môi trường nghèo khó khôn cùng. Hay như “Tân binh liên" nói về những đứa trẻ nông thôn vốn còn đang ngủ trên sân phơi lúa, nay đột nhiên đã phải gia nhập quân đội và sống cuộc sống tập thể. Thay đổi về môi trường tạo ra những chấn động mạnh mẽ trong tâm hồn những đứa trẻ, đặc biệt là sự phân hoá trong mối quan hệ giữa các nhân vật. Khi còn ở làng ai cũng là bạn bè, nhưng khi vào quân đội, trong một tiểu đội mười mấy người không phải ai cũng được kết nạp vào Đảng, hay không phải ai cũng được đề bạt thăng chức. Vậy làm sao để thể hiện mình giỏi hơn người khác? Chính cái “giỏi” đó đã khơi dậy bản tính xấu xa của con người, mọi người đều tranh nhau làm việc tốt để thể hiện bản thân, nhưng thực chất những việc tốt ấy hoàn toàn không cần thiết. Bạn dậy sớm,giúp Tống Vũ nặn kem đánh răng, đó gọi là việc tốt à? Anh ta không biết tự nặn kem đánh răng hay sao? Hay tranh nhau lau sàn ký túc xá, tranh nhau dọn nhà vệ sinh, tranh nhau vào bếp giúp việc. Không phải tiểu đội đang cần tìm ra cán bộ nòng cốt ư? Nhưng cán bộ nồng cốt thì phải ngủ ở dưới dây đèn đó, ai mà dám ngủ ở đó cho được? Ngay lập tức, sự phân hoá và thù hận bắt đầu bùng lên.

Bốn nhân vật chính trong tác phẩm hoàn toàn xa lạ với nhau, vậy làm thế nào để tác phẩm nói lên được mối quan hệ giữa họ? Đây là điều tôi rất muốn thử, và từ đó tôi bắt tay vào viết.

Trước đây, nhân vật chính trong tác phẩm của tôi luôn rõ ràng: Nghiêm Thủ Nhất chính là Nghiêm Thủ Nhất, Tiểu Lâm chính là Tiểu Lâm, Lý Tuyết Liên chính là Lý Tuyết Liên, Ngưu Ái Quốc chính là Ngưu Ái Quốc, Dương Bách Thuận chính là Dương Bách Thuận. Nhưng trong tác phẩm này, nhân vật chính lại không trực tiếp xuất hiện, mà nhân vật chính chính là những người dân “hóng chuyện”. Vậy những nhân vật chính còn ẩn hơn cả những người dân “hóng chuyện” là ai? Đó chính là những độc giả đã đọc cuốn sách này. Độc giả tham gia vào quá trình sáng tác của tác phẩm, lấp đầy những khoảng trống trong đó. Những người “hóng chuyện" lấp đầy giai đoạn đầu tiên, còn độc giả lấp đầy giai đoạn thứ hai.

Vì sách cần được quảng bá, nên tôi đã nhận một số lời mời phỏng vấn. Khi nhận được cuốn sách, một cô phóng viên trẻ của tờ Bắc Kinh buổi tối đã nói là “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện" chắc chắn sẽ viết về chuyện hóng hớt, thế nhưng thực tế lại không có tuyến nội dung này. Cô ấy đọc từ chiều đến rạng sáng hôm sau mới xong, cô bảo khi đang đọc thì cứ muốn bật cười, nhưng đến cuối lại rất muốn khóc. Điều này chứng tỏ cô ấy đã tham gia vào quá trình sáng tác của tác phẩm, đã lấp đầy một phần khoảng trống trong đó. Vậy rốt cuộc có thể lấp đầy bao nhiêu? Đó là lý do chúng ta phải chịu đọc sách. Có thể khi đọc lần hai, lần ba, lần bốn những khoảng trống lại tiếp tục được lấp đầy.

PV: Mặc dù tôi thấy có nhiều chỗ rất hài hước, nhưng vẫn luôn có cảm giác rất khá nặng nề, không đến mức muốn khóc nhưng lại cứ thấy buồn mãi.

Lưu Chấn Vân: Điều đó chứng tỏ có thể bạn đã nhận ra đạo lý đằng sau câu chuyện, thậm chí là đạo lý đằng sau đạo lý ấy. Vì vậy, bạn cảm thấy dở khóc dở cười, cảm nhận được nỗi bi thương và đau đớn đáng suy ngẫm ẩn chứa trong sự hài hước. Hiệu ứng tuyệt vời nhất của một tác phẩm văn học, cũng là điều tôi rất muốn theo đuổi mà vẫn chưa đạt được, chính là khiến cuốn sách càng đọc càng trở nên sâu sắc. Nếu bạn chỉ đơn thuần là kể một câu chuyện, đọc xong là xong, thế nhưng sau khi đọc xong cuốn sách độc giả lại chợt nhận ra dường như nội dung của nó phong phú hơn nhiều so với những gì được viết ra, vậy thì chứng tỏ nó có rất nhiều khoảng trống chưa được lấp đầy.

Có một cụm từ mà tôi rất tâm đắc, đó là “gấp sách lại và thở dài”, tức là sau khi đọc xong người ta vẫn tiếp tục suy ngẫm. Tôi chưa chắc đã làm được điều này, nhưng tôi vẫn muốn thử. Vì khi cuốn sách được xuất bản, để quảng bá nhà xuất bản đã thu thập rất nhiều đánh giá về tác phẩm từ trong và ngoài nước, bao gồm cả từ báo chí Mỹ, Nga, Ả Rập. Trong đó, tôi đọc được một nhận xét từ một nhà phê bình sách rất nổi tiếng của Nhật Bản – Yumi Toyosaki. Cô ấy nói một câu khiến tôi đôi phần xúc động: “Lưu Chấn Vân đã nói lên tiếng lòng của người dân Trung Quốc, điều mà Pearl Buck (Tác giả người Mỹ đoạt giải Nobel Văn học, viết cuốn Đất lành) không bao giờ có thể viết ra được.”Câu nói này khiến tôi phải suy nghĩ. Nửa sau của câu không liên quan đến tôi, bởi vì Pearl Buck từng đoạt giải Nobel và viết nên Đất lành, nhưng bà ấy là một người Mỹ. Nhưng vế câu bảo rằng tôi nói lên tiếng lòng của người dân Trung Quốc, thì lại là điều tôi muốn làm, chỉ là không biết tôi có thực sự làm được hay chưa.

PV: Tôi cảm thấy Ngưu Tiểu Lệ không đáng phải chịu hình phạt nặng như vậy. Ở nông thôn, cô ấy có lẽ là một người phụ nữ rất tháo vát và sai lầm của cô ấy cũng không quá nghiêm trọng. Đoạn sau khiến tôi cảm thấy rất buồn.

Lưu Chấn Vân: Được rồi, lát nữa tôi sẽ gọi điện cho cô ấy và nói rằng thầy Tống Vũ rất đồng cảm với cô ấy. Nhưng mỗi điều cô ấy đã làm, sự lựa chọn của cô ấy, bao gồm cả việc từ một cô gái nông thôn chất phác đến khi bước vào một ngành nghề như vậy, cả quá trình thay đổi kết hợp với tâm lý của cô ấy, trong tình huống này là một quá trình từ ngẫu nhiên đến tất yếu. Tôi nghĩ điều này không chỉ xảy ra với người như Ngưu Tiểu Lệ mà còn xảy ra với người như Lý An Bang – cách mà anh ta đưa ra lựa chọn cho mỗi sự việc. Ban đầu anh ta chỉ là một sinh viên sửa máy nông nghiệp ở quê, nhưng từng bước từng bước, anh ta đã leo lên vị trí Phó Tỉnh trưởng thường trực, rồi đến Tỉnh trưởng như thế nào. Nếu đặt bạn vào hoàn cảnh đó, trải qua từng nấc thang như vậy, liệu bạn có thể giữ mình thanh liêm? Tôi nghĩ đây là một câu hỏi đáng suy ngẫm.

PV: Vậy vấn đề nằm ở đâu?

Lưu Chấn Vân: Quan trọng hơn là tại sao lại tồn tại một môi trường như vậy. Nói “Những đứa trẻ của thời đại hóng chuyện” là tác phẩm phản ánh hiện thực như vậy có đúng không? Cũng đúng. Nhưng trong cuốn sách có một khoảng trống rất lớn, đó là mối liên hệ giữa nó với lịch sử Trung Quốc. Dựa trên điều này, nhất là từ phần thứ hai khi viết về Lý An Bang, những hành vi và cách nói chuyện của anh ta không phải chỉ mới xuất hiện gần đây mà có lẽ đã có từ thời nhà Tần rồi. Luôn có một người nói và những người còn lại thì phụ họa, vỗ tay.

PV: Hai tiểu thuyết gần đây của ông đều viết theo góc nhìn của phụ nữ. Có lẽ không thể nói họ là nhân vật chính, nhưng họ là tuyến nhân vật rất quan trọng. Điều này có phải có nghĩa là ông dành sự quan tâm đặc biệt đến phụ nữ hay không?

Lưu Chấn Vân: Không ghê gớm đến mức đó. Bởi vì trong các tiểu thuyết trước đây của tôi, các nhân vật như Tiểu Lâm, Nghiêm Thủ Nhất, Dương Bách Thuận hay Ngưu Ái Quốc đều là nam mà. Thực ra, nhân vật chính là nam hay nữ không quan trọng, chỉ là vì các mối quan hệ của nhân vật đó phù hợp mà thôi. Nhưng so với “Tôi không phải Phan Kim Liên” cuốn sách vẫn có sự khác biệt rất lớn. “Tôi không phải Phan Kim Liên” chỉ có một nhân vật chính là Lý Tuyết Liên, còn trong tác phẩm này cô ấy là một trong bốn nhân vật chính. Hơn nữa, mối quan hệ giữa “Phan Kim Liên” và các nhân vật khác rất rõ ràng, dễ thấy, còn ở đây mối quan hệ lại bị ẩn giấu, cho nên thật sự vẫn rất khác biệt.

PV: Còn cá nhân ông thì sao?Đôi khi chúng tôi cảm thấy phụ nữ phải gánh chịu nhiều áp lực hơn. Ông có cảm thấy như vậy không? Về số phận của họ, hoặc những áp lực không đáng có mà họ phải gánh chịu?

Lưu Chấn Vân: Áp lực của nam giới chẳng lẽ ít hơn sao? Giới tính có thể là điểm khởi đầu sáng tác của một số nhà văn, nhưng tôi cảm thấy nếu chỉ giới hạn ở góc độ này thì liệu có hơi nông cạn không?

PV: Đúng vậy, bởi vì chúng ta đang nói đến sự đồng cảm của nhà văn. Ví dụ, khi một người phụ nữ phạm tội, đó là vấn đề thuộc về phạm vi của pháp luật. Nhưng nhiệm vụ của nhà văn là nhìn thấy bản chất con người chứ không phải phán xét họ.

Lưu Chấn Vân: Xét xử một người là việc của tòa án, không phải của nhà văn. Đánh giá một người là việc của cuộc sống, không phải của tác phẩm văn học. Giống như cách bạn nói về Anna Karenina hay Maslova, hình tượng và nội tâm của những nhân vật này chắc chắn sẽ phong phú và sâu sắc hơn rất nhiều so với một người phụ nữ nằm lên đường ray tàu để tự sát hay một quý bà giàu có hành nghề mại dâm trong hiện thực. Đây là việc mà một tác giả nên làm, đó là miêu tả về sự phức tạp ẩn sâu trong cuộc sống.

Nguồn: Tạp chí Nhà văn Thanh Niên (10/2020)