Giấc mơ Nhật: Đi để vấp ngã, đi để trưởng thành (trích sách, phần 1)

"Dành tặng cho những ai mang trong mình giấc mơ về miền hoa anh đào và những cánh lá momiji đổ vàng mỗi mùa thu về. Cho những giấc mơ đã, đang và sẽ luôn cháy rực trong mỗi người." - Nguyễn Phương Dung

Hành trình tìm việc tại Nhật

Mọi chuyện bắt đầu vào một ngày cuối đông năm 2016, khi tôi đang đứng giữa rất nhiều sự lựa chọn và ngã rẽ

trong cuộc sống. Đi hay ở, học tiếp lên cao, đi làm hay khởi nghiệp? Và rồi, tôi vô tình đọc được bài viết của một sempai khóa trên cũng về hành trình tìm việc tại Nhật. Tôi bèn đánh liều hẹn gặp và xin lời khuyên. Tất cả những gì đọng lại qua buổi trò chuyện ấy là câu nói: “Em hãy cứ đi đi, rồi một ngày, em sẽ tìm thấy con đường của riêng mình.” Tôi chỉ cười, đó vẫn là cách sống từ trước đến nay của tôi.

Và câu nói ấy, tôi vẫn mang theo bên mình suốt một năm sau đó.

2017 là một năm “hành xác” trên chặng đường tìm việc tại Nhật Bản của tôi. Ở quốc gia này, họ không dùng từ “xin việc”, mà là “tìm việc”. Bạn có thể tra bất cứ từ điển nào, từ就活 – shukatsu sẽ chỉ cho ra kết quả với ý nghĩa đó. Và đỗ phỏng vấn chính là giao điểm nhu cầu giữa nhà tuyển dụng và ứng viên. Không có sự xin xỏ nào ở đây cả. Các nhà tuyển dụng không tìm kiếm một ứng viên nổi trội nhất, mà họ tìm người phù hợp nhất. Sau này, khi đã đi làm được vài năm, tôi có cơ hội làm việc và tiếp xúc với sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học ưu tú nhất của Nhật Bản như Đại học Tokyo, Đại học Waseda, hay Đại học Keio. Các bạn ấy kể mình cũng từng bị từ chối rất nhiều lần và cũng cảm thấy lao đao trong khoảng thời gian tìm việc trước khi tốt nghiệp. Và năm 2017 chính là hành trình đi tìm cho ra giao điểm ấy của tôi.

Những chuyến xe “hút máu người”

Tính trung bình, cứ hai tuần, tôi lại có một chuyến đi xa từ Niigata đến một tỉnh thành nào đó của Nhật, xẻ dọc từ Bắc tới Nam Nhật Bản, mà phần lớn là Tokyo, do những công ty tôi quan tâm đều tập trung tại đây. Thủ đô Tokyo chính là trung tâm đầu não phát triển kinh tế và chính trị của Nhật. Rất nhiều trụ sở chính của các tập đoàn lớn nhất thế giới đều được đặt ở đây. Vào những đợt cao điểm, tôi lên Tokyo vài lần một tuần. Những ngày đó, chỉ cần đến các ga trung tâm như Tokyo hoặc Shinjuku, bạn sẽ thấy một đứa con gái mặc nguyên bộ vest đen vật vờ góc nào đó đợi tới giờ phỏng vấn hoặc bắt chuyến xe buýt đêm, luôn lăm lăm một cuốn sách trên tay, đâu cũng ngả lưng, đâu cũng mở ra đọc được.

Hành trình shukatsu của tôi kéo dài từ tháng Mười hai năm 2016 cho tới tháng Mười năm 2017, khoảng thời gian gần một năm đó cho tôi quá nhiều cảm xúc. Thứ hằn đậm nhất trong tôi là ký ức về những chuyến xe buýt đêm dài miên man vô tận như hút máu người với giấc ngủ bập bềnh trên xe. Mỗi chuyến đi thường kéo dài sáu, bảy tiếng. Tôi hay lên xe lúc mười một hoặc mười hai giờ đêm và bước xuống xe khoảng năm hoặc sáu giờ sáng. Cứ đi được ba tiếng, xe lại dừng ở trạm nghỉ chừng mười lăm phút. Nhưng ngồi trên xe bập bềnh, giấc ngủ không cố định và đứt quãng khiến tôi rất khó vào giấc. Cũng chỉ có những thanh niên trẻ tuổi muốn tiết kiệm chi phí đường dài mới lựa chọn phương án này, bởi nó gần như là những đêm trắng. Chi phí của mỗi chuyến đi và về như vậy có thể bằng tiền ăn cả tháng của tôi. Đi quá nhiều khiến tôi không có đủ kinh phí để ngồi tàu siêu tốc Shinkansen nên đành lựa chọn phương án đi xe buýt đêm giá rẻ này. Và ngày hôm sau, dù thê thảm tới mức nào, tôi cũng phải cố làm bản thân tỉnh táo và tươi tắn nhất có thể để bước vào các cuộc phỏng vấn. Một năm dù có mệt mỏi tới đâu, tôi cũng không được phép để mình ốm, vì chỉ cần gục một trận thôi, tất cả mọi thứ đã làm được trong suốt một năm sẽ đổ xuống sông xuống bể.

Một năm ngủ lang ăn bãi, thật mệt mỏi.

Những ngày lang thang ở các bến ga, bãi xe ấy, mặc dù 90% bạn bè đều di cư sang Nhật và tụ họp ở đất Tokyo nhưng tôi chưa từng gặp bất kỳ người quen nào. Tokyo quá rộng lớn. Dòng người đi lại không ngớt với gam màu chủ đạo là đen và xám. Những khuôn mặt không biểu lộ chút cảm xúc nào. Tôi luôn tự hỏi: Nhật Bản có thực sự là miền đất hứa?Có cảm giác mình như một con bò được lùa theo dòng người điên cuồng tìm kiếm việc làm vào mùa cao điểm. Khắp các ga đều là hình ảnh sinh viên mặc bộ vest đen, đi giày đen, mang cặp đen và tóc cũng đen đồng màu. Theo quan niệm của người Nhật, mặc đồ cùng màu sẽ giúp buổi phỏng vấn không bị ảnh hưởng bởi tiêu chí ngoại hình, mà dựa vào tính cách con người cũng như năng lực thực sự của ứng viên. Tôi ngắm họ, những kẻ lặng lẽ ngập tràn các bến xe đó. Họ trầm ngâm. Họ đơn độc.

Các cuộc phỏng vấn “cân não”

Rất nhiều người xung quanh tôi có niềm đam mê với một thứ nhưng lại làm trong một ngành khác chẳng có tí liên quan, với lý do ai cũng có một nghề để nuôi sống bản thân và một nghề nuôi sống đam mê. Tôi thì thấy cơ hội rất lớn ở quốc gia này. Tìm việc tại Nhật tạo điều kiện cho tôi được bước chân vào mọi công ty, mọi ngóc ngách, ngành nghề một cách công khai. Tôi muốn thử tất cả để tìm hiểu sâu bên trong từng lĩnh vực và cũng là cơ hội để xem mình thực sự phù hợp với môi trường nào.

Tôi đã trải qua những cuộc phỏng vấn từ các tập đoàn lớn nhất Nhật Bản tới những công ty khởi nghiệp mới nổi. Lần phỏng vấn ngắn nhất chưa đến hai phút, lần dài nhất hơn hai tiếng đồng hồ với những câu hỏi gần như quyết định cả vận mệnh tương lai của mình và yêu cầu tôi phải đưa ra câu trả lời trong vài tích tắc. Những buổi trao đổi ấy thực sự rất “cân não”. Và đến cuối ngày, tôi luôn kiệt sức đến mức nằm bò ra bàn hoặc ngồi bệt tại sân ga, tới chút sức lực cầm điện thoại lên cũng gần như mất sạch.

Đợt đầu tiên tôi đi tìm việc chính thức là vào tháng Ba và tháng Tư – giai đoạn ra quân rầm rộ nhất của các công ty lớn. Mặc dù hiểu xuất phát điểm của mình tại Nhật không hẳn cao nhưng suốt ba tháng trước đó, tôi đã luôn tự hỏi mình có dám dấn thân? Liệu tôi có hối hận với những phép chọn đơn giản? Câu trả lời luôn là “có”. Tôi quyết định giai đoạn đầu sẽ chỉ tập trung vào các tập đoàn lớn nhất Nhật Bản. Bản tính thích chinh chiến khiến tôi dừng lại mọi thứ để có thể dồn hết tâm sức vào trận chiến này.

Các tập đoàn lớn của Nhật có những phương thức tuyển dụng khá thú vị. Hãng hàng không ANA yêu cầu ứng viên tạo cả một hệ thống tích hợp với Gmail hoặc Facebook để lấy ý kiến đánh giá từ bạn bè của họ. Nhằm chiêu mộ nhân tài, trước hạn nộp ES (Entry Sheet – Sơ yếu lý lịch) vài ngày, một số tập đoàn còn phát tài liệu giới thiệu công ty, mẹo tìm việc và thống kê hiện trạng tìm việc tới nhà từng bạn đã tham dự hội thảo hoặc đã làm một số bài kiểm tra nhỏ trên website của công ty. Các bài SPI (Synthetic Personality Inventory – Kiểm tra tính cách và năng lực tổng hợp) muôn hình vạn trạng, nếu có dạng câu hỏi trắc nghiệm thì cũng lên tới gần chục đáp án. Hoặc thẳng thừng như tập đoàn viễn thông lớn của Nhật Bản NTT Docomo: Yêu cầu ứng viên sắp xếp các hình khối hay điền đáp án thay vì chọn lựa. Tất nhiên, qua từng năm, các công ty đều sẽ thay đổi cách thức tuyển dụng của mình. Vậy nên những phương thức tôi vừa kể trên có lẽ sẽ không còn đúng trong mùa tìm việc tương lai nữa.

Tại đất nước này, bạn sẽ được trải nghiệm những cuộc chiến cực kỳ khốc liệt, nơi mà những người thiếu năng lực sẽ bị loại bỏ một cách không thương tiếc. Như trải nghiệm sau buổi hội thảo của Tập đoàn Itochu, bạn sẽ có vài chục phút để hoàn thành ES – thứ gói gọn mười mấy năm đèn sách và rèn luyện của bạn chỉ trong một trang giấy. Cả hội trường vài trăm người mải miết viết, không gian tĩnh lặng chỉ nghe tiếng bút di điên loạn trên giấy, không một tiếng thở. Tỷ lệ chọi của các tập đoàn hàng đầu bên Nhật cao gấp vài chục lần tỷ lệ chọi vào đại học, nên buộc bạn phải chuẩn bị trước cho quá trình tìm việc trong rất rất nhiều năm.

Và cuộc chơi ấy sẽ luôn chỉ có hai đáp án: Trượt hoặc đỗ. Cực kỳ rạch ròi.

Tôi vẫn luôn cho rằng, vào làm tại các tập đoàn lớn là không sáng suốt với những người mới tốt nghiệp. Bạn sẽ là một mắt xích cực kỳ êm trong cả một cỗ máy đã tồn tại hàng trăm năm tại Nhật, vì vậy rất khó để tạo nên sự khác biệt hay trở nên nổi trội ở đây. Nó đi ngược lại với lối tư duy cố hữu của người Nhật – ưa thích các tập đoàn lớn với chế độ phúc lợi và trợ cấp lương thưởng rất cao. Nhưng đến cuối cùng, tôi ném phăng tất cả, lấy nội dung công việc và tình hình phát triển của công ty làm tiêu chí then chốt, như những gì Sheryl Sandberg viết trong cuốn sách “Dấn thân”. Bản tính thích khai phá khiến tôi muốn thử tất cả, cho dù chỉ là 1% thành công. Và chắc chắn rằng, dù làm ở bất kỳ nơi nào, bạn đều sẽ trưởng thành và học được rất nhiều thứ cho mình. Nhật Bản áp dụng nguyên tắc 1.000 giờ cực kỳ tốt, họ sẵn sàng bỏ chi phí đào tạo một sinh viên từ không biết gì hoặc học trái ngành, sau 2 – 3 năm có thể thành thạo nghiệp vụ. Vì vậy, có thể nói chế độ đào tạo của Nhật Bản khá toàn diện và hấp dẫn.

Chuyện gì đến cuối cùng cũng phải đến. Tôi lần lượt trượt tất cả các tập đoàn này.