Tin tức
01:36:05 05/11/2026Bối cảnh câu chuyện của tiểu thuyết rất gần gũi với đời sống hiện tại. Nhân vật chính Tu Tiểu Hổ là một cậu bé bị mắc chứng khó đọc, hướng nội và nhút nhát. Mẹ cậu là thành viên của đội khảo sát ở Bắc Cực, còn bố là một lập trình viên đang đứng trước nguy cơ bị cắt giảm nhân sự, buộc phải lái xe công nghệ để trang trải những khoản chi tiêu cơ bản của gia đình. Thông qua hai nhân vật là người mẹ và người bố, Hoàng Bội Giai đã kết nối những hình dung về thế giới xa xôi với thời đại mà chúng ta đang sống. Bằng cách, đưa yếu tố khoa học viễn tưởng vào tiểu thuyết thông qua AI, nhà văn tìm cách giải quyết những vấn đề trong các mối quan hệ giữa người với người, như tình thân và tình bạn trong thời đại số; đồng thời đối mặt trực tiếp với những vấn đề tâm lý của trẻ em thời nay. Với lối viết vừa ấm áp tình cảm, vừa giàu trí tuệ, tác phẩm đưa ra những giải pháp mang tính xây dựng đáng chú ý cho cách con người chung sống và ứng xử với nhau ngày nay.
.jpg)
Trong thời đại số, phương thức giao tiếp giữa con người với con người đã có những thay đổi to lớn. Những cuộc trò chuyện không còn diễn ra trực tiếp như trước mà chuyển thành sự tương tác qua màn hình. Sự phát triển của mạng xã hội, một mặt giúp việc giao tiếp trở nên thuận tiện hơn, nhưng mặt khác cũng mang đến một số ảnh hưởng tiêu cực. Hình thức giao tiếp qua các phương tiện số thiếu đi những yếu tố nằm ngoài ngôn ngữ như nét mặt, ánh mắt và cử chỉ cơ thể. Điều này ảnh hưởng đến sự gắn kết tình cảm sâu sắc, thậm chí có thể làm gia tăng cảm giác cô đơn và sự bất lực của con người. Tuy nhiên, trước môi trường xã hội ngày càng bị công nghệ hóa, con người khó có thể quay trở lại phương thức giao tiếp truyền thống mà buộc phải bắt đầu thích nghi với hình thức giao tiếp kiểu mới này. Cùng với sự không ngừng hoàn thiện của các phương tiện truyền thông xã hội, giao tiếp công nghệ số cũng liên tục được bổ sung những yếu tố đa phương tiện, nhằm mang đến trải nghiệm giao tiếp toàn diện và phong phú hơn.
Trong cuốn Giao tiếp trên đám mây, nhà nghiên cứu truyền thông người Mỹ Nancy Baym đã diễn giải các mối quan hệ giữa người với người trong thời đại số như một hình thức giao tiếp “được trung gian hóa”, đồng thời cho rằng hình thức giao tiếp này không nhất thiết phải kém hơn những phương thức giao tiếp truyền thống: “Giao tiếp được trung gian hóa nên được xem là một phương thức giao tiếp mới mẻ, có tính dung hợp, chứ không đơn thuần là phiên bản rút gọn của giao tiếp trục tiếp bằng sự hiện diện của thân thể (embodied), bởi nó kết hợp các yếu tố của giao tiếp trực diện lẫn giao tiếp bằng văn bản, đồng thời ngày càng sử dụng hình ảnh thường xuyên hơn.” Công nghệ AI mà Hoàng Bội Giai sử dụng trong Du hành vùng cực địa chính là một hình thức giao tiếp “được trung gian hóa” như vậy. Người mẹ xuất hiện dưới hình dạng AI thực chất đảm nhận hai vai trò: một là người đồng hành về mặt tình cảm, hai là người truyền đạt tri thức. Việc người mẹ “gặp mặt” rồi trò chuyện với Tu Tiểu Hổ và những thời điểm cố định đã tạo ra một lối thoát về mặt cảm xúc cho cậu bé gặp khó khăn trong biểu đạt. Thông qua việc trò chuyện với con về những chuyện nhỏ nhặt thường ngày, người mẹ thực hiện vai trò đồng hành và chia sẻ. Không chỉ vậy, vị trí địa lý của “người mẹ” được thiết lập tại Bắc Cực, một vùng đất đặc biệt hấp dẫn, khơi gợi khát vọng khám phá của trẻ em. Vì thế, trong những cuộc trò chuyện hằng ngày với Tu Tiểu Hổ, “mẹ” thỉnh thoảng còn đề cập đến nhiều kiến thức liên quan đến Bắc Cực, chẳng hạn như cấu tạo của sông băng, sự thay đổi giữa ngày địa cực và đêm địa cực, hay cách nuôi gấu Bắc Cực con. Những điều này khơi dậy hứng thú khám phá Bắc Cực của trẻ. Việc truyền đạt kiến thức cũng được thực hiện bằng nhiều phương thúc khác nhau như video, hình ảnh và thuyết minh, tạo cơ hội để các em tiếp thu kiến thức khoa học như thể đang trực tiếp có mặt tại hiện trường.
Trong một cuộc phỏng vấn về Du hành vùng cực địa, Hoàng Bội Giai từng cho biết tính chất truyền đạt tri thức của tác phẩm luôn là một trong những mục tiêu bà theo đuổi trong sáng tác: “Tính chất truyền đạt tri thức của tác phẩm cũng rất cần thiết. Trẻ em tiếp thu đủ loại kiến thức thông qua việc đọc sách. Khi còn nhỏ, tôi sống ở một huyện nhỏ. Khi tôi bất chợt nhìn thấy một thế giới hoàn toàn xa lạ trong một tác phẩm, và điều đó có thể thay đổi cuộc đời tôi, thậm chí có thể gieo vào tâm trí tôi một lý tưởng. Hơn nữa, trẻ em cũng có thể học được rất nhiều kiến thức xã hội và kiến thức về cuộc sống từ sách. Khi đọc, các em học được cách giao tiếp với người khác và cách làm sao chung sống với thế giới này.” Du hành vùng cực địa tập hợp cả kiến thức khoa học lẫn kiến thức xã hội. Tác phẩm vừa giới thiệu những đặc điểm tự nhiên của Bắc Cực dưới góc độ khoa học, vừa đề cập đến nguyên tắc và quy tắc khác nhau liên quan đến sự trưởng thành tâm lý của trẻ em cũng như mối quan hệ giữa người với người. Nhờ đó, tác phẩm giúp trẻ em mở rộng tầm nhìn ra thế giới và thực hiện hành trình “xuyên” từ hiện tại đến tương lai.
Học giả người Mỹ Neil Postman từng bàn về những thay đổi mà phương tiện truyền thông trong thời đại truyền hình mang lại cho đời sống con người trong cuốn Sự biến mất của tuổi thơ. Ông cho rằng thời đại truyền hình đã làm mờ đi ranh giới giữa trẻ em và người lớn, khiến trẻ khó duy trì được trạng thái hồn nhiên, từ đó dẫn đến những hoang mang và lạc hướng về mặt tâm lý. Học giả người Anh David Parkinson tiếp tục thảo luận về lý thuyết của Postman và tìm cách xem xét lại khái niệm tuổi thơ trong một môi trường luôn biến đổi. Parkinson cho rằng không ai có thể tránh khỏi những ảnh hưởng do sự biến đổi của thời đại mang lại. Trẻ em cũng không thể bị loại trừ khỏi môi trường truyền thông. Mặc dù mạng máy tính có thể phá vỡ cách thức giao tiếp truyền thống giữa con người, nhưng nó cũng có khả năng khơi mở tính tò mò và khát vọng tìm hiểu tri thức của trẻ em. Parkinson cho rằng con người chỉ có thể tích cực tham gia vào thế giới mới được hình thành bởi các phương tiện truyền thông điện tử này, đồng thời bồi dưỡng cho trẻ em năng lực đối diện với thế giới ấy: “Chúng ta không thể đưa trẻ em trở lại khu vườn bí mật của tuổi thơ nữa.”
Điều mà Du hành vùng cực địa muốn thể hiện chính là những vấn đề trong đời sống của trẻ em ở thời đại số. Việc một mực cấm trẻ em tiếp xúc và sử dụng các thiết bị điện tử chưa chắc đã đem lại hiệu quả giáo dục tốt. Trong tiểu thuyết, việc quy định thời gian và địa điểm cụ thể để trò chuyện với AI, đồng thời kết hợp truyền đạt kiến thứuc với giao lưu tình cảm, có lẽ là một cách ứng phó đáng để cân nhắc.
Bên cạch việc phản hồi những vấn đề của thời đại số, một chủ đề khác không thể né tránh trong Du hành vùng cực địa chính là vấn đề trưởng thành của trẻ em. “Tiểu thuyết trưởng thành” bắt nguồn từ nước Đức vào nửa sau thế kỷ XVIII. Nhà triết học cổ điển người Đức Wilhelm Dilthey được xem là người đầu tiên khái quát thuật ngữ “tiểu thuyết trưởng thành”. Ông từng có lời nhận xét sâu sắc về tác phẩm Những năm tháng học việc của Wilhelm Meister của Goethe, cho rằng tác phẩm đã “có ý thức và giàu tính nghệ thuật trong việc thể hiện những khía cạnh nhân tính phổ quát của một quá trình sống”, “những mâu thuẫn và xung đột trong cuộc sống chính là chặng đường trung gian tất yếu mà mỗi cá nhân phải đi qua trên hành trình trưởng thành và tìm kiếm sự hài hòa”. Sau đó, những luận bàn về tiểu thuyết trưởng thành ngày càng phong phú. Mikhail Bakhtin khái quát đặc điểm quan trọng nhất của tiểu thuyết trưởng thành là “tính động” của nhân vật chính. Ông cho rằng nhân vật chính trong phần lớn tiểu thuyết thường mang tính “tĩnh", trong khi môi trường xung quanh có thể thay đổi; nhưng nhân vật chính trong tiểu thuyết trưởng thành lại là một chỉnh tmang tính động. Nhờ vậy, sự thay đổi của chính bản thân nhân vật bắt đầu trở thành một yếu tố cấu thành cốt truyện, và chủ đề tổng thể của tiểu thuyết cũng có thể được nhận thức và kiến tạo lại. Đồng thời, Bakhtin còn chỉ ra một kiểu tiểu thuyết trưởng thành rất quan trọng, trong đó nhân vật chính trưởng thành cùng với thế giới: “Nhân vật ấy không còn ở bên trong một thời đại, mà đứng ở điểm giao nhau của hai thời đại, ở bước ngoặt chuyển từ thời đại này sang thời đại khác. Bước ngoặt ấy hiện hữu trong chính con người nhân vật và được hoàn tất thông qua nhân vật; nhân vật buộc phải trở thành một kiểu người mới chưa từng có trước đó.” Bakhtin cũng cho rằng trong loại tiểu thuyết này, tương lai, đặc biệt là “tương lai của lịch sử”, đóng vai trò tổ chức hết sức quan trọng.
Bối cảnh của Du hành vùng cực địa nằm đúng ở bước ngoặt của thời đại. Dường như thời đại trí tuệ hóa đã đến: con người sử dụng công nghệ thông tin để thúc đẩy chuyển đổi công nghiệp, trong đó máy tính điện tử đóng vai trò then chốt. Tiểu thuyết không chỉ bám sát hiện thực đang diễn ra của quá trình trí tuệ hóa và số hóa, mà còn tiến thêm một bước, dùng những hình dung không giới hạn về đổi mới công nghệ để xây dựng nên một xã hội tương lai hiện đại hơn. Câu chuyện tập trung vào quá trình trưởng thành về thể chất lẫn tinh thần của Tu Tiểu Hổ, khắc họa cách cậu chuyển mình từ một đứa trẻ hồn nhiên trở thành một “con người kiểu mới”, để có thể đối diện với bản thân, gia đình và thời đại một cách chín chắn hơn.
Abrams cho rằng chủ đề của “tiểu thuyết trưởng thành” thường tập trung vào quá trình phát triển tư tưởng và tính cách của nhân vật chính. Nhà văn chủ yếu kể lại những trải nghiệm sống của nhân vật bắt đầu từ thời thơ ấu, cùng với việc nhân vật “trải qua một cuộc khủng hoảng tinh thần, rồi trưởng thành và nhận ra vị trí cũng như vai trò của mình trong cuộc đời”. Nữ nhà văn người Mỹ gốc Phi Toni Morrison, người đoạt giải Nobel, luôn quan tâm đến những tổn thương tâm lý trong quá trình trưởng thành của trẻ em, những bối rối về bản sắc và những hoài nghi về bản thân, cũng như cách các em chấp nhận chính mình để tìm kiếm sự chữa lành và cứu rỗi. Quá trình trưởng thành của Tu Tiểu Hổ cũng phải đối mặt với những vấn đề tương tự. Cậu bé phát hiện mẹ của các bạn cùng lớp đều đang già đi, mà người mẹ trong máy tính của mình lại không hề thay đổi. Khi liên tục bị các bạn cùng lớp chất vấn, Tu Tiểu Hổ từng lên mạng tìm kiếm thông tin về vụ tai nạn sông băng xảy ra nhiều năm trước, cố gắng tìm kiếm câu trả lời. Những bí ẩn lần lượt xuất hiện. Cậu thiếu niên ít nói không kể chuyện này với bất kỳ ai, nhưng dường như trong lòng cậu đã có câu trả lời. Vì vậy, khi các bạn cùng lớp cùng nhìn thấy “mẹ” ở phía bên kia màn hình máy tính, tất cả đều ngầm hiểu và ăn ý bảo vệ lòng tự trọng của cậu. Cuối cùng, Tu Tiểu Hổ cũng đạt được sự hòa giải với chính mình. Những nỗi đau tinh tế và khoảnh khắc bừng tỉnh trong quá trình trưởng thành được Hoàng Bội Giai thể hiện bằng ngòi bút tinh tế, không hề né tránh sự tàn khốc của quá trình trưởng thành, đồng thời vẫn chứa đựng sự cảm thông và quan tâm chân thành.
Trong tác phẩm Sở thú Bình Minh xuất bản năm 2023, Hoàng Bội Giai đã bắt đầu khai thác đề tài khoa học viễn tưởng. Các yếu tố khoa học viễn tưởng mở rộng không gian tự sự của tiểu thuyết, đào sâu chủ đề câu chuyện và đưa văn học thiếu nhi lên một nấc thang mới. Trong Du hành vùng cực địa, Hoàng Bội Giai một lần nữa đưa yếu tố khoa học viễn tưởng vào tác phẩm. Thông qua việc mô tả các phương thức hoạt động của công nghệ AI như thu nhập thông tin, phân tích dữ liệu, tương tác giữa người và máy, giải đáp vấn đề..., bà tiếp tục làm nổi bật đặc trưng của xã hội số thông minh và những hình dung về tương lai. Không chỉ vậy, việc tác phẩm thể hiện tinh tế các cung bậc cảm xúc, cũng như khám phá và diễn đạt các mô hình giao tiếp giữa người với người, đều đang nỗ lực xử lý những tác động tiêu cực của khoa học công nghệ đối với con người. Chính điều này đã giúp cho tác phẩm có được giá trị thời đại độc đáo.
