Đào Lệ Quần: Lặng lẽ sống, lặng lẽ viết

Cuộc sống ở chỗ tôi, hiện ra với dáng vẻ và trật tự nguyên sơ của nó: đông qua xuân đến, trống chiều chuông sớm nối nhau ngân vọng, ngày đêm luân phiên thay đổi, tất cả cứ tự nhiên mà diễn ra.

Tôi chưa bao giờ đặt vào cuộc sống bất kỳ kỳ vọng nào vượt quá khả năng của bản thân, cũng chưa bao giờ gửi gắm kỳ vọng vào bất cứ ai (thực tế, trong cuộc đời tôi chưa từng có một người như thế). Lại bởi năng lực của bản thân quá đỗi nhỏ bé, nên những điều tôi mong đợi thực ra cũng ít ỏi, gần như chẳng khác nào chưa từng kỳ vọng gì ở cuộc sống. Cuộc sống ở chỗ tôi, hiện ra với dáng vẻ và trật tự nguyên sơ của nó: đông qua xuân đến, trống chiều chuông sớm nối nhau ngân vọng, ngày đêm luân phiên thay đổi, tất cả cứ tự nhiên mà diễn ra. Tôi không lưu luyến mùa xuân ấm áp, cũng chẳng khước từ mùa đông hiu quạnh; tiếng trống chiều ngân lên không khơi dậy nỗi u buồn trong tôi, tiếng chuông sớm vang xa cũng chẳng khiến tôi có nhiều cảm khái. Tôi không khao khát ban ngày rực rỡ, cũng chẳng thấy sợ hãi trước màn đêm đen tựa vực sâu thăm thẳm. Thái độ hờ hững, không mấy bận tâm đến mọi thứ xung quanh ấy, không nghi ngờ gì, cũng phảng phất đôi phần thái bi quan trước cuộc sống (hay kiếp người). Sống đến từng tuổi này, tôi chưa bao giờ có được thứ gì mà không cần bỏ ra công sức. Ngay cả những bài học đắt giá bằng máu và nước mắt trong cuộc đời cũng chỉ đến với tôi sau khi tôi đã dốc hết sức mình để làm một việc gì đó. Còn những thứ mà tôi nhận được, những gì tôi coi là quý giá và tốt đẹp, không có thứ nào là không phải do tôi dốc hết sức lực, tự mình nhập cuộc mà giành lấy. Đây chính là nguyên nhân chính khiến tôi có thể sống bình lặng, chẳng mấy thiết tha hay mong cầu giữa một thế giới không ngừng đổi thay, phức tạp và rối ren này. Sau tuổi bốn mươi, những chuyện mà tôi đã trải qua trong cuộc đời càng khiến tôi thấm thía sâu sắc hơn cái đạo lý ấy. Có lẽ vì thế mà con người tôi ngày càng ít ham muốn, ít mong cầu hơn, bởi tôi lại càng nhận thức rõ hơn về năng lực yếu ớt của chính mình. Tham vọng lớn mà sức lực không đủ, chẳng khác nào tự đeo lên mình một gông cùm nặng nề. Hà tất gì phải như thế?

Theo năm tháng dần trôi, ánh mắt tôi cũng bất giác hướng vào bên trong để tìm kiếm, không còn ngóng nhìn ra bên ngoài nữa. Trong quá trình ấy, tôi nhận ra sự nhạy cảm, yếu đuối, năng lực có hạn của bản thân, cùng nỗi e ngại trước những mối quan hệ giữa người với người vốn phức tạp và rối ren. Tôi càng sợ hơn nữa là sau khi thành thật trao gửi bản thân cho người khác, lại nhận về sự qua loa và hờ hững. Những thứ cần thiết hay không cần thiết trong cuộc đời, tôi đều từ từ gạt  bỏ hết: chẳng hạn như nhu cầu về một cuộc sống tử tế, có thể diện; chẳng hạn như việc kết hôn lập gia đình và sinh con và nuôi dạy con cái vốn là con đường tất yếu để duy trì nòi giống. Cách thức sống truyền thống đã tồn tại hàng nghìn năm, những khuôn phép mặc nhiên được mọi người chấp nhận và tuân theo ấy, cũng dần dần rời xa cuộc đời tôi, cuối cùng chẳng còn quan trọng. Rốt cuộc, tôi thu gọn cuộc sống của mình lại chỉ còn một cái bát, một đôi đũa, một chiếc áo tơi một tấm vải, một cánh cửa chỉ mở ra đóng vào vì chính mình. Có lẽ, cuộc sống ấy cũng chính là cảnh tượng giữa sa mạc mênh mông, là làn khói cô độc giữa trời.

Bởi lời nói và hành động đều nằm trong phạm vi mà bản thân có thể kiểm soát, nên những chuyện được mất, đến đi của con người và sự việc trong cuộc đời tôi đều nằm trong dự liệu. Vậy nên tôi không còn có quá nhiều buồn vui. Tôi sống như thể đang đeo một chiếc mặt nạ với vẻ mặt không bao giờ đổi thay. Những người như tôi thường sống hướng nội, khép kín, lánh đời, cũng tránh cả con người; luôn giữ khoảng cách mà bản thân cho là an toàn, đáng tin cậy với người và sự việc xung quanh, sống trong thế giới của riêng mình. Vì giữ thái độ hờ hững với mọi thứ quanh mình, nên trong cách đối nhân xử thế, tôi khó tránh khỏi có đôi phần lạnh nhạt, bạc bẽo. Tình bạn và tình thân cũng vì thế mà ít nhiều trở nên xa cách, khiến tôi càng sống cô độc, lẻ loi hơn.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là tôi tự giam mình trong một không gian khép kín, nơi chẳng thể nhìn thấy ánh bình minh hay ánh sao. Tôi cũng có lúc hoà mình vào dòng người đông đúc trên phố khi hoàn hôn nhuộm đỏ cả bầu trời, cũng từng bước vào những khu chợ ồn ào lúc sớm mai, cũng từng lang thang, nấn ná giữa những gian hàng rực rỡ, bày biện đủ loại hàng hóa trong trung tâm thương mại. Nhưng trong những không gian ấy, phần lớn thời gian tôi biến mình thành một vật thể trong suốt, ẩn mình giữa đám đông, đứng lặng im, quan sát những khuôn mặt không ngừng biến đổi trước mắt. Những nét mặt khác nhau của mỗi người đều mang theo lịch sử cuộc đời, trải nghiệm và tình cảnh hiện tại của riêng họ, người rạng rỡ hồng hào, người tràn đầy niềm vui, người hằn in bao dấu vết phong trần, người đầy vẻ u sầu, người chất chứa đầy tâm sự. Mỗi gương mặt tựa  như một câu chuyện, mỗi câu chuyện lại chất chứa những vui buồn khác nhau. Khi lướt qua những khuôn mặt xa lạ, tôi thường thầm đoán những thăng trầm của cuộc đời ẩn sau diện mạo ấy .

Phần lớn thời gian còn lại, tôi ở trong nhà, để cửa nẻo và bốn bức tường ngăn cách những sắc màu, âm thanh và hương vị của thế giới bên ngoài. Tôi hết lần này đến lần khác lau đi lớp bụi bám trên sàn nhà và đồ đạc, tất nhiên, cả lớp bụi phủ lên tâm hồn mình nữa. Ánh nắng từ ban công chiếu xiên vào phòng khách, mỗi thời điểm trong ngày lại mang một độ sáng, đường cong và góc chiếu khác nhau. Đến giữa trưa, ánh nắng từ từ tràn vào nhà; khi chiều xuống, nó lặng lẽ rút đi. Những nụ hoa còn e ấp trong chậu trên ban công lúc sáng sớm, lần lượt bung nở vào buổi chiều. Có những lúc, tôi kiên nhẫn rửa sạch chiếc nồi đất màu nâu trong bếp, cho nước vào rồi thêm vài lát gừng, táo đỏ, kỷ tử, thêm củ sen, trứng cút, bí đao đã gọt vỏ và nấm hương đã ngâm mềm. Sau đó, tôi nhóm lửa. Tôi đứng bên bếp, nhìn những làn hơi nước mỏng manh từ lỗ nhỏ trên nắp nồi đất bốc lên. Hơi nước lan tỏa khắp căn bếp, len vào từng ngóc ngách, đến khi không còn nơi nào để ẩn mình, rồi nó liền tràn về phía tôi. Tôi ngửi thấy vị cay nồng của gừng và hương thơm ngọt dịu của táo đỏ. Những mùi hương toả ra trong quá trình hầm nấu ấy chính là một hình thức khác của thời gian. Có những lúc tôi chẳng làm gì cả, chỉ thu mình vào một góc trên ghế sofa, bên cạnh là một chiếc bàn đặt một tách trà ấm. Không gian tĩnh lặng, thời gian tĩnh lặng, và tôi cũng tình lặng. Lồng ngực khẽ phập phồng, hơi thở thoát ra cũng không một tiếng động. Phần lớn thời gian, tôi cứ thế sống trong không gian được gọi là nhà này, bình lặng không chút gợn sóng, tiếng bước chân chạm đất cũng nhẹ tựa bụi rơi xuống sàn, và giấc mộng ban đêm cũng thật nông.

Những ngày tháng bình yên, lặng lẽ trôi đi như dòng nước chảy trên mặt đất bằng phẳng, không tranh giành với đời ấy, không phải lúc nào cũng nhận được sự ưu ái đặc biệt của năm tháng. Những gian truân, trắc trở, bệnh tật, chia lìa, mất mát nơi cõi đời, tất cả đều lần lượt xuyên qua số phận tôi, không một điều nào có thể tránh khỏi. Chúng giống như hết trận mưa dữ dội này đến trận mưa dữ dội khác trút xuống cuộc đời tôi, hết lần này đến lần khác gột rửa sinh mệnh tôi, để lại những dấu ấn có thể nhìn thấy và cả những dấu ấn vô hình. Trong đó, có cả những khoảnh khắc cái chết gần như đã chạm đến đầu ngón tay tôi. Điều tôi nhớ sâu sắc nhất là một lần tôi phát sốt trong đợt dịch mà người ta gọi là “dương tính” vài năm trước. Trong những ngày chiếc khẩu trang trở thành vật bất ly thân, tôi cũng giống như mọi người, đóng cửa không ra ngoài, cố gắng hết mức để cách ly mình khỏi đám đông. Tôi không biết vị khách “dương tính” khiến người ta nghe đến đã khiếp sợ ấy đã tìm ra địa chỉ nhà tôi bằng cách nào mà tìm đến tận nơi. Những triệu chứng ban đầu chỉ là vào một buổi trưa nọ, tôi cảm thấy người hơi mềm nhũn. Tôi nghĩ có lẽ do buổi sáng chạy tại chỗ trên ban công nên mới như vậy, chắc là cũng giống như mọi khi, chỉ cần chợp mắt nghỉ ngơi một lúc là sẽ hồi phục lại như bình thường. Thế nhưng, giấc ngủ trưa hôm ấy vô cùng chập chờn. Có lúc tôi chìm sâu vào giấc ngủ, có lúc lại cảm nhận được cái lạnh buốt ở vùng vai và cổ vì chăn không phủ kín. Tôi khẽ cử động, định giơ một tay lên kéo chăn phủ cho kín. Nhưng trên thực tế, cơ thể tôi lại bất động, cánh tay mềm nhũn, vô lực buông thõng bên thân, vùng vai và cổ vẫn lạnh buốt. Chẳng khắc nào những lần trong mơ, tôi đã cố sức gào lên thật to, rõ ràng cảm thấy mình đã khản cả giọng, nhưng thực tế lại chẳng thể phát ra được bất cứ âm thanh nào. Toàn thân mềm nhũn, kèm theo cảm giác nóng bừng và choáng váng như say rượu. Cơ thể nhẹ bẫng, như đang lơ lửng giữa không trung. Trong ý thức mơ hồ, tôi biết mình đã chạm trán với “dương tính”. Cơ thể hoàn toàn mất đi khả năng tự chủ, dường như toàn bộ sức lực đã bị cơn sốt cao rút cạn. Cơn sốt cũng làm tê liệt mọi cảm giác đau đớn trên người. Mấy ngày ấy, ngay cả cơn đau âm ỉ ở mắt cá chân do thời tiết thay đổi cũng không còn cảm nhận được. Toàn thân nóng bỏng, nhẹ bẫng, choáng váng; ý thức liên tục chuyển đổi giữa mơ hồ và tỉnh táo. Mỗi khi tỉnh lại, cảm giác chóng mặt dữ dội lại khiến dạ dày co thắt từng cơn, thức ăn còn đọng trong đó cứ thế trào ngược lên ngực. Nỗi sợ hãi cuồn cuộn ập đến như sóng dữ: nếu nằm trên giường mà không thể tự chủ, để bản thân bài tiết những thứ ô uế, thì tôi vẫn chưa thể chấp nhận con người mình trong tình trạng như vậy. Tôi không cho phép cuộc đời mình rơi vào cảnh như vật. Tôi cố hết sức dịch nửa người về phía mép giường, để cổ rũ xuống ngoài thành giường như thể đã lìa khỏi thân. Sau một hồi nôn khan như sắp tắt thở, may mắn là chẳng nôn được gì. Khi trượt ra khỏi chăn và bị luồng không khí lạnh buốt bên ngoài xâm nhập, cơ thể đang nóng hừng hực của tôi lại bất ngờ cảm thấy dễ chịu mát lạnh. Rồi tôi lại chìm vào giấc ngủ sâu. Lần nữa tỉnh lại, tôi vẫn nằm trong tư thế gục bên mép giường, nửa thân trên nằm ngoài chăn. Nhưng cảm giác lúc này không còn là hơi mát dễ chịu nữa mà đã là cái lạnh thấu xương. Tôi cố gắng nâng người lên để dịch vào trong chăn, nhưng cơn choáng dữ dội lập tức giáng xuống như một cú đấm mạnh, khiến tôi lập tức nhắm chặt mắt, không dám cử động, chờ cơn choáng qua đi. Tôi cũng đã rút được kinh nghiệm, nhắm mắt rồi nhẹ nhàng di chuyển cơ thể. Quả nhiên cách này có tác dụng, không còn cảm giác trời đất quay cuồng khiến dạ dày buồn nôn nữa, tôi thấy dễ chịu hơn nhiều. Tôi nhắm chặt mắt, thử chống hai tay xuống rồi từ từ ngồi dậy. Cơn choáng vẫn như dòng điện vụt qua trán, nhưng vì không nhìn thấy cảnh vật xoay tròn khiến dạ dày co thắt, cuối cùng cũng dịch được người đến mép giường và đặt hai chân xuống. Một luồng lạnh buốt từ nền nhà băng giá chạy thẳng lên lòng bàn chân khiến tôi run lên một cái. Cơ thể nóng rực, mềm nhũn, chẳng còn chút sức lực. Trong bóng tối, tôi nhắm mắt lắng nghe động tĩnh bên ngoài cửa sổ. Không nghe thấy bất kỳ âm thanh nào. Thời gian vào khoảnh khắc ấy trở nên mơ hồ, hỗn loạn. Tôi nhanh chóng mở mắt nhìn ra ngoài cửa sổ. Bầu trời đen kịt, không thể xác định được lúc ấy là nửa đêm hay đã về khuya. Tôi lần mò đứng dậy trong bóng tối, hai bàn chân như đang giẫm lên lớp bông dày. Nhắm nghiền mắt, tôi dựa theo trí nhớ về lối đi trong phòng và vị trí đồ đạc để lần mò đến phòng khách, rồi men theo tường lần đến máy lọc nước, rót một cốc nước lạnh và uống ừng ực. Dạ dày đột nhiên co thắt dữ dội, tôi lập tức ngồi phịch xuống sàn.

Khoảnh khắc ấy là lúc tôi cảm thấy bản thân yếu đuối, đau đớn và bất lực nhất trong đời. Ý nghĩ về cái chết cũng theo đó xuất hiện. Thực ra tôi không cảm thấy đau đớn gì, chỉ là cơ thể mềm nhũn, không có sức, sốt cao và choáng váng. Điều khiến người ta tuyệt vọng chính là cảm giác mất đi khả năng kiểm soát cơ thể do những triệu chứng ấy gây ra: không thể tự mình đứng dậy một cách bình thường, không thể mở mắt, thậm chí không thể làm nổi những việc nhỏ nhặt nhất. Chẳng hạn, lúc ấy tôi chỉ muốn uống một cốc nước đường đỏ ấm. Nhưng để đi vào bếp, mở chiếc tủ cao ngang người, tìm lọ đường đỏ, rồi vặn nắp, múc đường ra; những hành động ấy đối với tôi lúc đó chẳng khác vượt qua đường Thục gian nan hiểm trở… Tôi lặng lẽ ngồi trong bóng tối. Bầu trời đêm ngoài ban công đen kịt và tĩnh mịch, thế giới tựa như đang chìm sâu dưới đáy vực thẳm. Tôi sốt ba ngày thì hạ. Trong ba ngày ấy tôi chỉ thỉnh thoảng uống được chút nước, thể lực gần như đã cạn kiệt. Cả người yếu ớt như chỉ còn lại một lớp da bọc lấy cơ thể. Tôi nằm thêm hai ngày nữa, cuối cùng cũng có thể gượng dậy đi vào bếp, nấu một bát cơm rượu trứng gà.

Ngày tháng vẫn cứ trôi qua trong trạng thái gần như không ham muốn, không mong cầu điều gì của tôi.

Trong trạng thái sống tĩnh lặng đến gần như ngưng đọng ấy, tôi có thể bình thản và tinh tế cảm nhận từng khoảnh khắc thời gian lặng lẽ trôi qua; có thể nhìn thấy con người và sự việc trên thế gian dần hiện hình, lộ diện trong dòng chảy của năm tháng, để rồi phơi bày dáng vẻ vốn có của mình. Tôi nhìn thấy sự ích kỷ, nhỏ nhen, tham lam, sợ hãi và yếu đuối trong bản tính con người; dĩ nhiên, cũng nhìn thấy sự vô tư, lương thiện, tình yêu thương và sự cống hiến. Tôi nhìn thấy những gian truân bất tận của cuộc sống, những cuộc sinh ly tử biệt, muôn vàn nỗi bất đắc dĩ; cũng nhìn thấy hơi ấm của vạn nhà lên đèn khi bóng chiều buông xuống nhân gian, niềm hạnh phúc khi cùng ngắm vầng trăng sáng dù cách xa ngàn dặm, và vẻ đẹp của việc những điều ước nguyện đều trở thành hiện thực. Tất cả những gì tốt đẹp và tồi tệ trên thế gian đều lần lượt mở ra trong dòng thời gian bình lặng ấy, dưới ánh nhìn lặng lẽ của một người đứng ngoài quan sát như tôi, hiện lên rõ ràng đến từng chi tiết nhỏ nhất. Chúng đi vào tâm hồn tôi qua đôi mắt, lắng lại và kết tinh trong từng thớ thịt, làn da của tôi, để rồi cuối cùng hóa thành những con chữ mang theo hơi ấm của máu thịt và cảm xúc của chính tôi, lặng lẽ tuôn chảy ra ngoài.