Đằng sau một kịch bản hay là văn học và đời sống (phần 2)

Bạn không thể ngờ được một sân vận động bình thường lại thú vị đến nhường nào đâu. Tôi thích trò chuyện với những người dưới chân khu nhà mình ở, như bác thợ cắt tóc hay cô bé trực thang máy, họ đều rất thú vị. Cuộc sống có ý nghĩa hay không phụ thuộc vào cách bạn nhìn nhận nó. 

Sáng tác phải khắc hoạ được nhân vật, tạo được cái chất riêng

Trương Anh: Một số bộ phim truyền hình của ông được gọi là “phim cổ trang kiểu mới”, ông hiểu cách gọi này như thế nào? Và ông nhìn nhận ra sao về sự khác biệt giữa “chính sử” và “diễn nghĩa” trong phim lịch sử?

Trâu Tĩnh Chi: Tôi không mấy bận tâm đến những nhận xét ấy. Tôi cho rằng dạng tác phẩm dài tập theo từng phần, khắc họa số phận nhân vật như thế này đã có từ trước rồi. Hình thức được gọi là “diễn nghĩa” hay “phim cổ trang kiểu mới” đều không phải là những thứ mới mẻ, chúng vốn đã hiện diện từ thời xa xưa. Chúng tôi chẳng qua chỉ chuyển thể những gì mà tổ tiên để lại thành phim truyền hình mà thôi. Chẳng hạn, Khang Hy vi hành thực chất không nhằm phản ánh lịch sử, cũng không có mối liên hệ quá lớn với lịch sử. “Chính sử” và  “diễn nghĩa” chỉ khác nhau về phong cách. Ví như Danh sách của Schindler kể về các trại tập trung trong Chiến tranh thế giới thứ hai theo phong cách chính kịch, còn Cuộc sống tươi đẹp cũng lấy bối cảnh các trại tập trung trong cuộc chiến ấy nhưng lại mang phong cách hài kịch, song mức độ bi thương của nó không hề thua kém tác phẩm trước. Cả hai bộ phim đều đoạt giải Oscar. Góc nhìn và phong cách thể hiện các trại tập trung của hai bộ phim khác nhau, rất khó để nói tác phẩm nào vĩ đại hơn. Văn học không chỉ có duy nhất một lối viết, mà còn có rất nhiều phong cách khác.

Những nhận xét về “diễn nghĩa” và “chính sử” đôi khi đã đi chệch khỏi bản chất của sân khấu kịch. Thực ra, những vở kịch mà tôi viết về bản chất đều vô cùng nghiêm túc, thậm chí còn trang trọng hơn một số tác phẩm được gọi là chính kịch. Thế nhưng, nhiều người chuyên làm “chính kịch” lại thường tự đắc, cho rằng viết theo bút pháp của chính sử thì cao minh hơn những phong cách khác. Thực ra, trong phong cách sáng tác, không có sự phân chia cao thấp giữa các tác phẩm; chỉ có viết hay hay viết dở, và tiếp đó là sự cao thấp trong quan niệm tư tưởng mà thôi. Tuyệt đối không phải cứ sử dụng một phong cách nào đó thì nghiễm nhiên cao minh hơn người khác. Cả hai phong cách đều có những tác phẩm hay. Còn những người cứ khăng khăng xem phim cổ trang là lịch sử thì đó là vấn đề của họ

Trương Anh: Nhiều người khen lời thoại trong các tác phẩm của ông rất xuất sắc. Dù là nhân vật ở độ tuổi nào hay thuộc tầng lớp nào, ông đều khắc họa hết sức phù hợp  và sinh động.

Trâu Tĩnh Chi: Những điều đó cũng chẳng phải do tôi tự nghĩ ra, mà đều là những gì tôi học được từ cuộc sống. Người Bắc Kinh rất coi trọng phong vị và tính cách, thích nói hơn thích làm, tinh thần và cốt cách thường bộc lộ trong những cuộc vui chơi, chuyện trò. Hơn nữa, ngôn ngữ của người Bắc Kinh chuẩn xác, sinh động, phong phú, bẩm sinh đã mang tinh thần trào phúng hậu hiện đại, thích đấu khẩu, thích so tài ứng đối, giỏi sử dụng muôn vàn ngữ điệu và cấu trúc câu, chẳng hạn như dùng lời khen để châm biếm. Người Bắc Kinh chính gốc nói năng rất có chừng mực, giọng không lớn, tốc độ cũng chậm. Những gia đình nề nếp gia giáo lâu đời ấy, dẫu có lâm vào cảnh khốn khó thì cũng vẫn giữ được thể diện, lòng tự trọng và phong thái ung dung.

Ngoài ra, kinh nghiệm làm thơ cũng giúp ích rất nhiều cho việc viết kịch bản của tôi. Nó rèn luyện khả năng ngôn từ của tôi, đồng thời bồi đắp cho tôi một trí tưởng tượng phong phú.

Trương Anh: Trong các bộ phim truyền hình do ông viết kịch bản thường có lời thoại ngoài hình và lời dẫn chuyện. Điều này xuất phát từ dụng gì?

Trâu Tĩnh Chi: Tôi nghĩ một bộ phim có tính hiện thực cao, nếu hoàn toàn dựa vào đối thoại để triển khai thì sẽ trở nên khô khan. Lời thoại ngoài hình có thể coi là phần “bàn luận” trong lối viết vừa tự sự vừa nghị luận.

Trương Anh: “Hương hoa hòe tháng Năm” viết về cuộc sống của những con người bình thường, mọi người xem đều thấy thú vị, thế nhưng trong đời thực, nhiều người lại cảm thấy cuộc sống của mình rất đơn điệu. Vì sao lại có sự khác biệt như vậy?

Trâu Tĩnh Chi: Tôi là kiểu người thích tìm niềm vui nơi phố xá. Bạn không thể ngờ được một sân vận động bình thường lại thú vị đến nhường nào đâu. Tôi thích trò chuyện với những người dưới chân khu nhà mình ở, như bác thợ cắt tóc hay cô bé trực thang máy, họ đều rất thú vị. Cuộc sống có ý nghĩa hay không phụ thuộc vào cách bạn nhìn nhận nó. Nhiều người nhìn đời bằng ánh mắt đầy định kiến, như thế thì quả thực chẳng có gì thú vị. Còn tôi thà chọn nhìn cuộc sống bằng con mắt của một người đang sống trong đó. Một người khiếm thị từng nói với tôi rằng, ông ấy không sợ cảnh xe cộ nườm nượp hay những đoạn đường mấp mô gập ghềnh (bởi những thứ đó còn có thể dùng làm vật chiếu), mà điều ông ấy sợ nhất là bị bỏ lại một mình trên một bãi đất trống. Khi ấy, ông mới thực sự trở nên mù lòa.

Sự tham gia của văn học sẽ nâng cao chất lượng phim truyền hình

Trương Anh: Nhiều nhà văn Trung Quốc cho rằng việc viết kịch bản phim truyền hình sẽ gây tổn hại đến công việc sáng tác văn học của họ, nhưng ông lại không đồng tình với quan điểm đó, thậm chí còn nói rằng bản thân đã thu được không ít lợi ích từ công việc này.

Trâu Tĩnh Chi: Phần lớn các nhà văn mà tôi quen biết đều từng viết tác phẩm điện ảnh hoặc truyền hình. Tiểu thuyết cổ đại Trung Quốc vốn chỉ là những bản kể chuyện của người kể chuyện dân gian. Kim Bình Mai, Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử truyện đều như vậy cả. Thời chưa có phim truyền hình, những tác phẩm ấy chính là “phim truyền hình” của thời đại đó. Xa hơn nữa thì có thể loại kịch nhiều hồi, những tác phẩm như Mẫu đơn đình có thể được diễn liên tục trong nửa tháng, mang chức năng và hiệu quả tương tự phim truyền hình. Dĩ nhiên, có những tiểu thuyết không thích hợp để chuyển thể thành phim truyền hình. Chẳng hạn như Hóa thân của Kafka, nếu chuyển thể thành phim thì chẳng biết sẽ trở thành thứ gì nữa.

Ở giai đoạn trước, tôi từng say mê viết chuyện, thích đan dệt số phận con người. Do đó, tôi thấy công việc này không gây tổn hại gì cho tôi, mà chỉ mang lại lợi ích. Tôi rất kính phục Lão Xá. Ông ấy có thể viết tiểu thuyết, tướng thanh, lời ca đại cổ, kịch nói, thơ ca..., gần như không có gì là không làm được.

Càng viết tiếp, tôi lại càng nhận thấy trước đây khả năng nắm bắt tiết tấu của mình rất kém, ngôn từ nhạt nhẽo, cũng không có cảm giác về kết cấu. Viết kịch bản suốt ngần ấy năm, tôi tự cho rằng mình đã có những hiểu biết nhất định về kết cấu. Cách kể chuyện hay kết cấu đều có thể được đổi mới. Những người cho rằng viết kịch bản gây tổn hại đến sáng tác văn học, có lẽ nguyên nhân chủ yếu là do họ không thích viết kịch bản, hoặc mang định kiến rằng sáng tác tác phẩm điện ảnh, truyền hình là một việc thấp kém hơn.

Trương Anh: Ông kêu gọi các nhà văn tham gia sáng tác phim ảnh, đồng thời cho rằng phim truyền hình cũng quan trọng như văn học, cũng  có thể trở thành tác phẩm lưu truyền qua nhiều thế hệ. Có phải như vậy không?

Trâu Tĩnh Chi: Ở Trung Quốc thời cổ đại, thơ ca từng có địa vị vô cùng cao quý. Nhà thơ là những người có địa vị cao nhất, thậm chí còn được xem như những nhà tiên tri. Nhìn vào quá trình phát triển của các thể loại văn học sau này, sau thơ Đường là Tống Từ. “Từ” từng bị các nhà thơ xem là phần dư của thơ. Tiếp đó là “Nguyên khúc”, rồi đến thời Minh, Thanh thì tiểu thuyết lại nổi lên. Từ thơ ca cho đến tiểu thuyết, chẳng phải văn học ngày càng trở nên đại chúng và bình dân hơn đó sao? Do sự xuất hiện của hình ảnh, việc đọc sách không còn là phương thức tiếp nhận duy nhất như trước nữa. Là một phương thức biểu đạt gần gũi nhất với công chúng nhất, văn học cần ngày càng mở rộng sang lĩnh vực phim ảnh; đó là một sự chuyển biến hết sức tự nhiên. Chẳng hạn, vào thế kỷ XX, khi điện ảnh mới xuất hiện từng bị một bộ phận giới trí thức xem đó chỉ là trò tiêu khiển bằng ánh sáng và hình ảnh. Nhưng ngày nay, nó đã trở thành một loại hình nghệ thuật tổng hợp không thể xem nhẹ. Dĩ nhiên, tất cả những điều đó đều không thể thay thế được văn học.

Ngoài ra, tôi cho rằng phim truyền hình trong nước hiện nay đã đủ sức cạnh tranh với phim truyền hình của các quốc gia khác tại khu vực châu Á. Điều này chính là nhờ sự gia nhập của đông đảo nhà văn vào đội ngũ sáng tác. Phim truyền hình Trung Quốc là một trong những loại hình thức nghệ thuật có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất tại các khu vực có cộng đồng người Hoa. Nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ lân cận cũng đang phát sóng phim truyền hình của chúng ta. Đây là một con đường để truyền bá văn hóa Trung Quốc. Xét từ góc độ văn hóa nói chung, chúng ta vẫn có tiếng nói của riêng mình trên trường quốc tế.

Trương Anh: Hình như ông không thích người khác sửa kịch bản và lời thoại của mình, có đúng không?

Trâu Tĩnh Chi: Đúng vậy, đừng tuỳ tiện sửa. Cho dù phải sửa, hãy để tôi sửa. Nếu một biên kịch viết kịch bản với tinh thần nghiêm túc và có trách nhiệm, thì kịch bản ấy đã tương đối hoàn chỉnh, việc tùy tiện thay đổi dẫu chỉ một chút cũng sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả nghệ thuật. Tôi rất coi trọng sự tinh tế trong cách sử dụng ngôn từ. Những người làm phim cùng tôi đều biết tôi kiêng kị nhất là việc tùy tiện thêm bớt câu chữ. Người làm thơ đặc biệt chú trọng đến cái thú vị của ngôn từ, luôn cố gắng tìm kiếm cách diễn đạt mới mẻ và chuẩn xác. Phim truyền hình cũng vậy. Từ đầu đến cuối phim, phần lớn nội dung đều được truyền tải thông qua lời thoại, nên rất nhiều thành quả được thể hiện ngay trong ngôn ngữ, khiến phong vị của ngôn ngữ như ùa đến ngay trước mắt người xem.

Trương Anh: Có người nhận xét rằng ông có tài kể chuyện của những nghệ nhân dân gian Trung Quốc thời cổ đại, thường có thể việc biến những chuyện vụn vặt vốn đã quá quen thuộc trong cuộc sống thành những câu chuyện sinh động, hấp dẫn và đầy thú vị.

Trâu Tĩnh Chi: Tôi thích thêu dệt nên những câu chuyện. Tôi từng kể cho người khác nghe về bộ phim mà mình từng xem. Kết quả là sau khi họ xem xong bộ phim đó, họ lại trêu tôi rằng bản thân bộ phim ấy còn chẳng hay bằng lúc tôi kể lại.

Cuộc sống vốn có chất thơ, mấu chốt là bạn nhìn nhận nó như thế nào

Trương Anh: Ông từng nói mình viết kịch bản phim truyền hình như làm thơ và viết lời bài hát cũng là một hình thức sáng tác thơ ca, điều này nên được hiểu như thế nào?

Trâu Tĩnh Chi: Tôi viết kịch nói, kịch thiếu nhi hay viết lời bài hát đều như nhau cả, không có gì khác biệt. Tôi là người luôn tìm kiếm cảm giác mới lạ trong sáng tác thông qua  sự biến đổi. Có người cho rằng, việc liên tục thay đổi thể loại sáng tác là một sự bất lợi nhưng tôi lại cho rằng điều đó có ích. Kinh nghiệm viết một thể loại có thể làm phong phú thêm cho quá trình sáng tác một thể loại khác. Gần đây, khi sửa lại những bài tản văn từng viết trước đây, tôi nhận thấy ngôn từ chưa thật trau chuốt, còn có sạn. Cảm giác này là điều tôi chưa từng có trước khi bước vào con đường viết kịch bản. Khác với nhiều người, theo tôi, viết kịch bản cũng giống như làm thơ, viết tản văn hay tiểu thuyết vậy.

Trong lĩnh vực nghệ thuật, không có ranh giới tuyệt đối giữa cái bình dân và cái tao nhã. Một bộ phim truyền hình hay cũng có thể trở thành tác phẩm lưu truyền qua nhiều thế hệ. Do đó, tôi hy vọng sẽ có thêm nhiều người tham gia vào lĩnh vực điện phim ảnh hơn. Xét về sức ảnh hưởng, lĩnh vực này không hề thua kém những loại hình văn học và nghệ thuật khác.

Có người nói phim truyền hình do tôi biên kịch mang đậm chất văn học, lời thoại được trau chuốt, cô đọng. Điều này có lẽ bắt nguồn từ trải nghiệm sáng tác thơ ca của tôi. Khi làm thơ nhiều, ngôn từ cũng tựa như âm nhạc, sẽ có được tiết tấu du dương. Vì thế, lúc bắt tay vào viết kịch bản, tôi tự nhiên cũng chịu ảnh hưởng từ điều đó. Viết ra được một bộ phim truyền hình khiến tất cả mọi người đều yêu thích là điều cùng khó. Bởi vậy, tôi muốn trau chuốt kịch bản của mình tốt hơn nữa.

Bất kể là viết phim truyền hình, điện ảnh, hay tiểu thuyết, thơ ca, tôi đều gửi gắm tình cảm của mình vào trong tác phẩm, để chúng toả ra phong vị riêng vốn có. Dù viết về đề tài nào, tôi cũng sẽ đưa những cảm nhận về cuộc sống và trải nghiệm của chính mình vào trong đó.

Trương Anh: Thơ ca có ý nghĩa như thế nào trong cuộc sống của ông?

Trâu Tĩnh Chi: Đọc được một bài thơ hay sẽ khiến người ta ngẩn ngơ, tựa như chiếc hộp bỗng “cạch” một tiếng khép lại. Cảm giác ấy thật khó diễn tả, giống như mọi thứ bỗng chốc trở nên sáng tỏ. Viết thơ cũng như vậy. Cách đây không lâu, khi đọc lại một bài thơ của mình, tôi cảm nhận được những điều hoàn toàn khác so với trước đây. Khi còn làm biên tập viên, tôi thường xuyên được đọc những bài thơ hay của cả những tác giả nổi tiếng lẫn những cây bút vô danh. Nhà thơ rốt cuộc vẫn phải dùng tác phẩm để nói lên giá trị của mình.

Trương Anh: Giáo sư Tạ Miện thuộc Khoa Trung văn trường Đại học Bắc Kinh từng nhận xét rằng: “Trâu Tĩnh Chi đã chắt lọc được tâm hồn thi sĩ từ bầu không khí nơi phố thị đời thường, thực sự làm được điều mà cả người tao nhã lẫn người bình dân đều có thể thưởng thức.” Ông nhìn nhận thế nào về sự đánh giá cao mà ông ấy dành cho mình?

Trâu Tĩnh Chi: Tôi còn chưa biết đến lời nhận xét này, cảm ơn anh đã chia sẻ với tôi. Có người bảo rằng hiện nay không còn là thời đại của thơ ca nữa, song tôi lại không nghĩ như vậy và tôi cũng chưa bao giờ mong chờ một thời đại lý tưởng cho sáng tác sẽ xuất hiện. Cuộc sống vốn có chất thơ, mấu chốt là bạn nhìn nhận nó như thế nào. Bạn coi mình là một người tham dự vào cuộc sống hay là một kẻ chỉ biết đòi hỏi ở cuộc sống, hai điều đó hoàn toàn khác nhau.

Trương Anh: Ông từng xuất bản một số tập tản văn. Hiện nay ông còn viết tản văn nữa không?

Trâu Tĩnh Chi: Thỉnh thoảng tôi vẫn viết nhưng hiện tại chủ yếu là viết kịch nói và kịch bản phim điện ảnh, truyền hình. Năm ngoái tôi viết một kịch bản kịch thiếu nhi, năm kia viết một vở kịch nói, năm nay còn phải viết một kịch bản phim điện ảnh. Vì lý do sức khỏe nên tôi gần như không thể kham nổi kịch bản phim truyền hình nữa. Tản văn thì tôi vẫn viết nhưng lúc này tôi đang đặc biệt say mê viết kịch.

Nguồn: Báo Văn Nghệ, Bảo Nhi dịch